Ermənilər işğal dövründə Azərbaycanın maddi-mədəni irsini, abidələrini dağıtmaqla, talamaqla, Ermənistana, oradan da dünyanın müxtəlif ölkələrinə daşımaqla məşğul olublar. Azərbaycan ərazisində qanunsuz arxeoloji qazıntılar aparan ermənilər Azıxda, Tağlarda, Şahbulaq qalasında və başqa tarxi abidələrimizi saxtalaşdırmağa çalışsalar da, buna nail ola bilməyiblər.
Bildiyimiz kimi, Azıx mağarası müzəffər ordumuz tərəfindən bir müddət əvvəl işğaldan azad edilib. Ermənilərin qanunsuz arxeoloji qazıntıları zamanı aşkarlanan Azıx mağarasına aid arxeoloji tapıntılar Bakıya gətirilib. Bunu AMEA Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutunun elmi işlər üzrə direktor müavini, tarix elmləri doktoru, professor Nəcəf Müseyibli deyib.
N.Müseyiblinin sözlərinə görə, 30 ilə yaxın bir müddətdə Ermənistan işğal altındakı ərazilərimizdəki tarixi abidələrdə beynəlxalq konvensiyalara zidd olaraq qanunsuz arxeoloji tədqiqatlar aparıb və bu işə bəzi Avropa alimlərini də cəlb edib. Bununla əlaqədar olaraq artıq Azərbaycan Respublikası Prokurorluğunda cinayət işi açılıb və müvafiq tədbirlər həyata keçirilir.
Mühüm əhəmiyyət kəsb etdiyi üçün təcili olaraq Azərbaycan Respublikası Dövlət Təhlükəsizliyi Xidmətinin nümayəndəsi ilə birgə İnstitutun əməkdaşı, tarix üzrə fəlsəfə doktoru Azad Zeynalov həmin rayona ezam olunub. Yerində baxış zamanı müəyyən olunub ki, bu qutularda işğal müddətində dünya əhəmiyyətli abidə, Paleolit dövrünə aid ibtidai insan düşərgəsi olan Azıx mağarasında Ermənistan və digər ölkələrin alimlərinin apardıqları qanunsuz arxeoloji qazıntılar nəticəsində aşkar edilmiş tapıntılar qablaşdırılıb. Bunların əksəriyyəti qədim fauna qalıqlarıdır. 90-a yaxın plastik qutulardakı bu tapıntılar Bakıya gətirilərək İnstitutun Arxeoloji Fondunda yerləşdirilib.
Maraqlıdır ki, qutuların birində işğalçıların qanunsuz ekspedisiyasının bəzi çöl-tədqiqat sənədləri aşkar olunub. Görünür, işğalçılar bu tapıntıları özləri ilə birgə Azərbaycan Respublikasından çıxarmağa imkan tapmayıblar. Amma qanunsuz qazıntıların bütün tapıntılarının hamısının burada olub-olmadığı da məlum deyil.
Professor N.Müseyiblinin bildirdiyinə görə bütün bu tapıntılar Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutunda araşdırılacaq, təhlil ediləcək, bu barədə Azərbaycan Respublikası Prokurorluğuna və geniş ictimaiyyətə ətraflı məlumat veriləcək. Alimlərimiz bu işdə əməyi olan hərbçilərimizə və Azərbaycan Respublikası Dövlət Təhlükəsizliyi Xidmətinə dərin təşəkkürlərini bildirirlər.
Qeyd edək ki, bir neçə gün əvvəl AMEA Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutunun Elmi işlər üzrə direktor müavini, tarix elmləri doktoru, professor Nəcəf Müseyibli, şöbə müdiri, tarix üzrə fəlsəfə doktoru, dosent Qoşqar Qoşqarlı, sektor müdiri, tarix üzrə fəlsəfə doktoru, dosent Təvəkkül Əliyev, aparıcı elmi işçi, tarix üzrə fəlsəfə doktoru, dosent Azad Zeynalov, elmi işçi Səbuhi Hüseynov Azərbaycan Respublikasının Baş prokuroru Kamran Əliyevə rəsmi müraciət ediblər.
Müraciətdə bildirilirdi ki, 2002-ci ildən başlayaraq ermənilər xarici ölkə alimlərini cəlb etməklə on ildən artıq müddətdə Xocavənd rayonu ərazisindəki Qədim Daş dövrünə - Paleolit dövrünə aid Azıx mağara düşərgəsində qanunsuz arxeoloji qazıntı işləri aparmış, respublikanın aidiyyəti orqanlarının müvafiq izacəsi olmadan əldə edilmiş tapıntılar Ermənistan ərazisinə daşınıb.
Müraciətdə qeyd edilib ki, Ağdam rayonunun işğalda olan Şahbulaq qalası yaxınlığında 2005-cı ildən etibarən Ermənistan Elmlər Akademiyasının Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutunun bir qrup əməkdaşı arxeoloji kəşfiyyat işləri aparıb, 2006-cı ildən bu qrup, başda İrəvan Dövlət Universitetinin Kulturologiya fakültəsinin rəhbəri olan Hamlet Petrosyan olmaqla qanunsuz arxeoloji qazıntılara başlayıb. Bu qazıntılar 2020-ci ilin iyul ayına qədər 14 il fasiləsiz davam etdirilib. Ermənilər qanunsuz olaraq Azərbaycana məxsus qədim şəhər yerində arxeoloji işlər aparmaqla uydurma “Tiqranakert” şəhərini tapdıqlarını və bu ərazilərin guya “ermənilərin qədim əraziləri olduğu” haqqında uydurmalarla dünya mətbuatında daimi çıxışlar etmişlər. 2009-cu ildə bu ərazilərdə “Tiqranakert qoruğu” təşkil edən qondarma rejim, 2010-cu ildə Azərbaycan tarixinin ayrılmaz hissəsi olan Qarabağ xanlığına məxsus Şahbulaq qalasında “Tiqranakert arxeoloji muzeyi” yaradıb.
Şahbulaq qalasında müsəlman abidəsini muzeyə çevirərək, uzun müddət aparılan qanunsuz qazıntıların nəticəsində ətraf ərazilərdən aşkar etdikləri arxeoloji materialları bu muzeydə saxlamışlar. Ali Baş Komandan, Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin komandanlığı altında şanlı Azərbaycan Ordusunun əldə etdiyi qələbədən sonra qanunsuz ekspedisiyanın rəhbəri Hamlet Petrosyan özünün “Facebook” səhifəsində, maddi-mədəni irs nümunələrinin artıq Şahbulaqda olan muzeydən çıxarıldığını həyasızcasına bildirib.
Müraciətdə o da vurğulanırdı ki, ermənilər və onların başqa ölkələrdən olan həmkarları işğal edilmiş ərazilərdə qanunsuz qazıntıları ilə Azərbaycan Respublikasının “Tarix və mədəniyyət abidələrinin qorunması haqqında” 1998-ci il 10 aprel tarixli Qanunun müddəalarını, “Silahlı münaqişələr zamanı mədəni mülkiyyətin qorunması haqqında” 1954-cü il Haaqa Konvensiyasının 1999-cu il protokolunun (Ermənistan bu protokolun üzvüdür), “Arxeoloji irsin qorunması haqqında” 1992-ci il tarixli Avropa Konvensiyasının tələblərini pozmuşlar.
Alimlərimizin müraciətlərində erməni və onlarla əlbir olmuş digər ölkələrin tədqiqatçıları barəsində cinayət işinin açılmalı olduğunu və işğalda olmuş ərazilərdəki abidələrdən qanunsuz olaraq aparılmış bütün tapıntıların Azərbaycana qaytarılmasının vacibliyi vurğulanırdı.
Azərbaycan alimləri müraciətlərində bildiriblər ki, istintaq-axtarış prosesində ermənilərin abidələrimizlə bağlı daha çox cinayət əməllərinin üzə çıxacağı istisna edilmir.
Bildiyimiz kimi, artıq işğalda olmuş ərazilərdəki abidələrdən qanunsuz olaraq aparılmış bütün tapıntıların Azərbaycana qaytarılması hələ mümkün olmasa da, Azıx mağarasına aid arxeoloji tapıntılar Bakıya gətirilib. Bu o deməkdir ki, artıq maddi-mədəni irsimizin müəyyən bir qismini erməni saxtakarlığından xilas edə bilmişik.
“Şübhəsiz ki, bu, növbəti addımlarımız üçün bir təkandır”
AMEA-nın Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutunun şöbə müdiri, tarix üzrə fəlsəfə doktoru Fərhad Quliyev “Bakı-Xəbər”ə bildirdi ki, biz bununla maddi-mədəni irsimizin müəyyən bir qismini qaytara bilmişik: “Ermənilərin qanunsuz arxeoloji qazıntılar nəticəsində aşkarladıqları Azıx materiallarının Bakıya gətirilməsi çox müsbət hadisədir və hesab edirəm ki, digər arxeoloji materiallarımızın da qaytarılmasına nail olacağıq. Ermənilər Azıxda qanunsuz qazıntılar aparıblar və Ermənistan tərəfi bütün beynəlxalq normativlərə zidd olaraq bu qanunsuz arxeoloji qazıntılara xarici mütəxəssisləri cəlb edib. Çünki Ermənistanın özündə həmin dövrü dəqiq bilən, o dövrün mahiyyətini dərk edən mütəxəssislər yox dərəcəsindədir. Açığını deyim ki, bizim ölkəmizdə də bu sahədə mütəxəssis qətlığı var.
Ermənistan tərəf işğal etdiyi Azərbaycan ərazilərini “özününkü” kimi qələmə verərək, bunu təbliğ etmək məqsədilə xarici mütəxəssisləri cəlb etməklə qanunusz arxeoloji qazıntılar təşkil etmişdi. Azıxda əsasən poleobotaniklər, geomorfoloqlar və digər sahələr üzrə ixtisaslaşmış alimlər işləyiblər. Ermənistanın cəlb etdiyi xarici mütəxəssislər qanunuz qazıntılar zamanı aşkar etdikləri bütün materialları qeydiyyata alıblar. İndi bu materialların nə dərəcədə düzgün təhlil olunduğu, necə işlənildiyi bizim institut tərəfindən ayrıca araşdırılacaq. Ancaq bizim instituta gələn Azıx materialları əsasən fauna materiallarıdır. Belə deyək, bunlar indiyə qədər orada aparılan qanunsuz arxeoloji qazıntılar zamanı aşkarlanan heyvan sümükləridir, qalıqlarıdır. Çox güman ki, ermənilər Azıxdan aşkarladıqları daş alətləri, digər materialları Ermənistana aparıblar”.
F.Quliyev hesab edir ki, Azıx materiallarının Bakıya gətirilərək təmsil etdiyi instituta verilməsi arxeoloji materiallarımızın qaytarılması işində növbəti proseslərə, addımlara bir təkan verir: “Şübhəsiz ki, bu, növbəti addımlarımız üçün bir təkandır. Beynəlxalq ictimaiyyət Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü tanıyır və Azıx da işğal olunmuş ərazilər sırasında idi. Bu baxımdan, biz öz ərazi bütövlüyümüzü təmin etdiyimiz, işğalçıları torpaqlarımızdan qovduğumuz üçün, ilk növbədə, Azıx mağarasının UNESCO-nun Maddi-mədəni irs siyahsına daxil olmasına çalşmalıyıq. Azıxda yeni arxeoloji tədqiqatlara başlamaq lazımdır. Bildiyimiz qədər, Azıxın yanında onunla eyni dövrə aid başqa bir abidə də var. Burada kompleks arxeoloji qazıntılara başlanmalıdır. Ancaq bu dəfə Azərbaycan tərəfi mütləq şəkildə bu arxeoloji tədqiqatların, qazıntıların aparılması prosesinə xarici mütəxəssisləri cəlb etməlidir, biz onları dəvət etməliyik. Çünki Azıx dünya əhəmiyyətlidir, abidənin mahiyyəti tələb edir ki, orada bir sıra başqa elm sahələri bu işdə öz əksini tapsın. Ona görə də tanıdığımız bir çox tədqiqatçını bu işə cəlb etməliyik. Bu mütəxəssislər Azərbaycanda çalışırlar. Biz müxtəlif xarici ölkələrin mütəxəssislərini də cəlb etməklə Azıxda böyük bir ekspedisiya təşkil edə bilərik. Belə bir ekspedisiyanı Gürcüstanda gürcülər Azıx dövrü ilə ilə paralel abidələrinin tədqiqi ilə bağlı Dmanisidə təşkil ediblər, hələ də o ekspedisiyanın fəaliyyəti davam edir. Orada ən müxtəlif ölkələrdən mütəxəssislər işləyirlər. Düşünürəm ki, yaxın gələcəkdə biz də Azıxın elmi və dünyəvi əhəmiyyətini nəzərə alaraq, beynəlxalq tərkibli sanballı bir ekspedisiya təşkil edə bilərik. Təkcə arxeoloqların iştirakı ilə yox, bu işə digər nüfuzlu elmi mərkəzləri də cəlb etmək olar. Azıxda tapılan materiallar o dövrün faunasını, iqlim şəraitini, şərtlərini öyrənmək üçün çox əhəmiyyətli olduğu üçün biz artıq Sovet dövründə burada aparılan ekspedisiyanın işlərini bərpa edə bilərik” - deyə F.Quliyev qeyd etdi.
İradə SARIYEVA
