Barəsində artıq bir neçə aydır bəhs edilən "ticarət müharibəsi"nin getdikcə qızışdığı müşahidə olunmaqdadır. Vaşinqtonun Rusiya, Çin, Yaponiya, Kanada, Meksika və Avropa İttifaqına qarşı "ticarət müharibəsi" açması artıq dünya boyu iqtisadi düzəndə yeniliklərə rəvac verir.
Son məlumatlara görə, Avropa İttifaqı (Aİ) ABŞ-ın polad və alüminium idxalına gömrük rüsumlarının tətbiq edilməsi ilə bağlı qərarına cavab tədbirlərini təsdiqləyib. Avropa Komissiyası bildirir ki, bu tədbirlər iyunun 22-dən qüvvədə olacaq və ümumi dəyəri 2,8 milyard avro təşkil edən bir sıra malları əhatə edəcək.
Bundan başqa bəllidir ki, ABŞ prezidenti Donald Tramp Çindən alınan mallara 50 milyard dollar məbləğində gömrük rüsumlarını təsdiqləyib. "The Wall Street Journal" qəzetinin məlumatına görə, adları siyahıda keçən mallara 25 faizlik rüsum tətbiq olunub. Qəzet yazır ki, müvafiq qərar ABŞ və Çin arasında ticarət müharibəsinin dayandırılması barədə əldə olunmuş razılığa ziddir. Tramp administrasiyasının Çindən idxal olunan mallara qarşı yeni gömrük tariflərinin tətbiq olunacağı ilə bağlı açıqlamasından sonra ABŞ-ın səhm bazarında kəskin qiymət azalması baş verib. Son nəticədə “Dow Jones” indeksi 0,4%, “S&P500” indeksi 0,2%, “Nasdaq” indeksi isə 0,65% düşüb.
Bununla yanaşı, Asiya ölkələrinin səhm bazarında da ucuzlaşma qeydə alınıb. ABŞ prezidenti son qərarı ilə uzun müddətdir Çinlə ticarətdə hökm sürən disbalansı aradan qaldıracağına ümid edir. Xatırladaq ki, 2017-ci ildə ABŞ-ın Çinlə idxal-ixrac əməliyyatlarında 375 milyard dollarlıq mənfi saldo yaranıb. 2018-ci ilin ilk 4 ayı üzrə fərq isə 80,4 milyard dollardır. Bu da Çinin ABŞ istehsalı olan məhsullara qarşı daha konservativ siyasət yürütməsi, daxili bazarını həmin malların üzünə tam açmamasından irəli gəlir. Trampın son açıqlaması əslində Çinin 34 milyard dollarlıq ABŞ məhsullarına 25%-lik idxal tarifinin tətbiqinə dair qərarının ləğv olunması üçün xəbərdarlıqdır. Maliyyə bazarları isə bu açıqlamaya dərhal reaksiya verib. ABŞ-da səhmləri ucuzlaşan şirkətlər əsasən Çinlə birbaşa biznes əlaqələri olanlardır. Məsələn, dünyanın aparıcı təyyarə istehsalçısı “Boing” 0,6% dəyər itirib. Bu baxından ticarət müharibələri həddindən artıq həssas olan səhm bazarında ən böyük dəyişiklik prosesinin başlanğıcı ola bilər.
Məlumat üçün onu da qeyd edək ki, dünya ümumi daxili məhsulunun (ÜDM) 25 faizi ABŞ-da, 15 faizi isə Çində istehsal olunur. Üst-üstə götürdükdə 30 trilyon dollar və ya dünya ÜDM-nin 40 faizi bu iki nəhəng ölkənin payına düşür. Ötən il ABŞ-Çin ticarət dövriyyəsi 15 faiz artaraq 600 milyard dolları ötüb. Müqayisə üçün qeyd edək ki, ötən il Rusiya -Çin ticarət dövriyyəsi 84 milyard dollar təşkil edib. Bu mənada ABŞ-Çin ticarət müharibəsinin genişlənməsi heç bir tərəf, eləcə də dünya iqtisadiyatı üçün yaxşı heç nə vəd eləmir. Ekspertlərin fikrincə, bu qarşıdurmadan Çin bazarında böyük yer tutan ABŞ şirkətləri, eləcə də ABŞ bazarında böyük yer tutan Çin sirkətləri böyük ziyan çəkəcək.
Yaranmış durumda cavab tədbirlərindən biri kimi Çin əlində olan və dəyəri trilyonlarla dollarla ölçülən ABŞ qiymətli kağızları vasitəsilə manevr etmək qərarına gəlsə, bunun fəsadlarını bütün dünya iqtisadiyyatı çəkə bilər. Eləcə də Çin milli valyutasını devalvasiya etsə, bunun təsirlərini ticarət əlaqələrində Çinin payı böyük olan bütün ölkələr, o cümlədən Azərbaycan da müəyyən dərəcədə hiss edə bilər. Çünki Çin ölkəmizə böyük həcmdə məhsullar göndərir. Başqa yöndə isə ticarət savaşının Azərbaycana birbaşa təsiri gözlənilmir. Çünki Azərbaycan ABŞ və Çin kimi nəhəng bazarlarla əlaqələrində ehtiyatlı siyasət yürüdür. Təcrübə də göstərir ki, məhz bunun sayəsində "ticarət müharibəsi"nin ölkəmizə təsiri çox az səviyyədədir.
Məsələnin başqa bir tərəfi dollarla bağlıdır. Gözlənir ki, "ticarət müharibəsi"nin genişlənməsi fonunda dollara qarşı hərəkat daha geniş vüsət alacaq. Bunun Azərbaycana təsirinə gəlincə, hesab edilir ki, dollara qarşı dünya dövlətlərinin atıdığı addımlar genişlənərsə, ölkənin ABŞ valyutasında olan ehtiyatının dəyəri azalacaq. Amma burada onu da nəzərə almaq lazımdır ki, Azərbaycan valyuta ehtyiatlarını da diversififikasiya edib. Bu mənada ABŞ və Çinin ticarət savaşanın valyuta ehtiatlarımıza təsiri o qədər də qorxulu həddə olmayacaq. Amma dolların zəifləməsi ilə manatın mövqelərinin bir qədər güclənməsi qaçılmaz sayılır. Hesab edilir ki, inzibati müdaxilə olmasa, manat dollar qarşısında bahalaşacaq. Lakin Azərbaycanın maliyyə imkanları bu məsələni də istənilən səviyyədə tənzimləməyə imkan verir.
Tahir TAĞIYEV
