Aparılan hesablamalar göstərir ki, bu ilin yanvar-sentyabr aylarında Azərbaycanın dövlət büdcəsinin xərcləri 17 milyard 711,9 milyon manat təşkil edib ki, bunun da 11 milyard 476,4 milyon manatı cari xərclər olub. 9 ay ərzində büdcənin əsaslı xərcləri 4 milyard 722 milyon manat, dövlət borcuna və öhdəliklərinə xidmətlə bağlı xərcləri isə 1 milyard 513,5 milyon manat olub.
Maliyyə Nazirliyi bildirir ki, cari ilin yanvar-sentyabr aylarında Azərbaycanda dövlət borcu və zəmanəti üzrə öhdəliklərin Təminat Fondundan dövlət büdcəsinə 240 milyon manat vəsait transfert olunub. Qurumun məlumatında həmçinin deyilir ki, hesabat dövründə maliyyələşmə əməliyyatları üzrə 1 milyard 76,3 milyon manat vəsait cəlb edilib. Bunun 813,2 milyon manatı dövlət borclanması, 205 milyon manatı layihələrin maliyyələşməsi əsasında cəlb olunan kreditlər, 58,1 milyon manatı isə özəlləşmədən daxilolmalardır. Beləliklə, rəqəmlərin müqayisəli təhlili bu göstərir ki, Azərbaycan cari ilin ilk 9 ayında 1,5 milyard manatdan çox borc qaytarıb. Həmin dövrdə cəlb edilən borcun miqdarı isə 1,1 milyard manata yaxın olub. Bu da o deməkdir ki, ilin ötən dövrü ərzində Azərbaycanın dövlət borcu 400 milyon manatdan çox azalıb. Özü də azalma daha çox xarici borcda qeydə alınıb.
Hazırda Azərbaycan xarici borc məsələsi baxımından olduqca əlverişli mövqedədir. Qeyd edək ki, cari ilin əvvəlində xarici dövlət borcunun ümumi daxili məhsula (ÜDM) nisbəti 20,7 faiz olub. İlin ilk yarısında isə bu göstərici 2,5 faiz bəndi azalaraq 18,2 faizə düşüb. Bu ilin 9 ayının yekunun göstəricilərinə əsasən, xarici borcun ÜDM-ə nisbəti 17 faiz göstəricisinə yaxınlaşır. Bu da o deməkdir ki, Azərbaycan xarici borc məsələsində qarşıya qoyduğu hədəflərə yaxınlaşır. Təhlillər göstərir ki, prioritet hesab olunan layihələr maliyyələşdirildikdən sonra xarici dövlət borcunun ÜDM-ə nisbəti azalan tendensiya üzrə davam edəcək. Hətta dövlətin borc strategiyasında xarici dövlət borcu üzrə geri qaytarılan öhdəliklərin cəlb olunan yeni borclardan çox olması ilə tədricən bu göstəricinin azalaraq 2025-ci ildə 12 faiz olacağı proqnozlaşdırılır. İndiki halda Azərbaycanın xarici borc cəlb etməsi üçün imkanları genişdir. Ölkədə xarici dövlət borcunun ÜDM-ə nisbəti 17 faiz ətrafındadır ki, bu da dünyada ən yaxşı vəziyyətdə olan onluğun sırasında olmağımızı göstərir. Onu da bildirək ki, xarici borcumuz, xüsusən valyuta ehtiyatlarımız baxımından elə də yüksək həddə deyil. Ona görə də, ölkə iqtisadiyyatı üçün bir sıra vacib sahələrdə nəzərdə tutulan işlərin görülməsi məqsədilə kreditlər alınması, xarici borclanmanı ÜDM-in 22-23 faizinə qədər artırmaq mümkün sayılır. Amma Azərbaycan buna da lüzum görmür. Indi əsas məqsəd dövlət borcunun dayanıqlığını təmin etməklə ÜDM-ə nisbətin tədricən azaldılmasına nail olmaqdır. Bu halda Azərbaycana kredit verilməsi üçün beynəlxalq maliyyə qurumları maraqlı olsalar da ölkəmiz buna getmir. Hazırda Azərbaycan qeyd edildiyi kimi dünya dövlətlərinin bir çoxuna nisbətdə xarici borc məsələsində əlverişli mövqedədir. Dünyanın ən böyük iqtisadiyyatına malik ABŞ-ın xarici borcu 28,9 trilyon dollara çatır. Məsələ burasındadı rki, ABŞ Senatı xarici borc limitinin üst həddinin 2021-ci il dekabrın əvvəlinə qədər 480 milyard dollar həcmində artırılması barədə qanunu qəbul edib. Bu 3 dekabra qədər dövlət xərclərinin maliyyələşdirilməsi üçün yetərli olacaq. Sənəd təsdiqləndikdən sonra ABŞ Senatında Respublikaçılar və Demokratlar partiyalarının nümayəndələri xarici borc limitinin üst həddinin 2021-ci il dekabrın əvvəlinə qədər artırmaq barədə razılığa gəliblər. Qanun layihəsində dövlət borcunun yuxarı həddinin 480 milyard dollar həcmində artırılması nəzərdə tutulur. Qeyd edək ki, xarici borc limitinin üst həddi artırmaqla, büdcəyə əlavə vəsaitlər ayrılır. Lakin bu proses baş verməzsə, onda dövlətin öhdəlikləri üzrə ödənişlər üçün Maliyyə Nazirliyin heç bir qanuni əsası olmur və ödənişlər dondurulur. Nəticədə nazirliyin və ya xəzinənin pulları bitmiş hesab olunur. Çünki onları xərcləmək üçün qanuni əsas olmur və xərclənmə istiqamətləri, həcmləri müəyyən edilmədiyinə görə faktiki olaraq büdcə böhranı yaranır. Bundan xilas olmaq üçün ABŞ xarici borclanmanı artırır. ABŞ-la yanaşı, Böyük Britaniyanın dövlət borcunun həcmi son 58 ildə ilk dəfə olaraq ÜDM həcmini üstələyib. Digər ölkələrdə də eyni vəziyyət müşahidə olunur.
Qonşularımızdan Ermənistan indi xarici borc içində boğulur və bu ölkənin xarici borcu ümumi daxili məhsulun 70 faizinə qalxıb. Ermənistanın xarici borcu artıq 9 milyard dolları keçib. Borc məbləğinin artmasının səbəbi Ermənistanın 2020-ci il iqtisadi böhranından tam çıxa bilməməsi və iqtisadiyyatı stimullaşdırmaq üçün əlavə tədbirlərə ehtiyacın olmasıdır. Ermənistan üçün problem xarici borcun sürətli artım tempi ilə yanaşı, vəsaitlərdən effektiv istifadədənin yoxluğudur. Onu da qeyd edək ki, Azərbaycanda 53 milyard dollar valyuta ehtiyatı varsa, Ermənistanın valyuta ehtiyatları 1 milyarddır. O da Mərkəzi Bankın vəsaiti olduğu üçün ondan istifadə mümkünsüzdür. Qeyd edilənlər Azərbaycanın xarici borclanmadan imtina strategiyasının nə dərəcədə doğru olduğu da üzə çıxır. Bu, həm Azərbaycan iqtisadiyyatını dünyadakı mövcud vəziyyətin zərbələrindən xilas edir, həm də ölkənin xaricdən maliyyə asılılığından qoruyur.
Ümumiyyətlə, hesab edilir ki, ölkəmizdə makroiqtisadi sabitliyin qorunması, koronavirusun yayılma sürətinin nəzarətdə saxlanması, iş yerlərinin saxlanması, pandemiyanın sosial təsirlərinin azaldılması istiqamətində hökumətin addımları müsbət nəticələrini verir. Bundan əlavə, korrupsiya və kölgə iqtisadiyyatı ilə mübarizənin gücləndirilməsi, ərzaq təhlükəsizliyi və rəqabət qabiliyyəti arasında balansın qurulması, sahibkarlığın dəstəklənməsi sahələrində sistemli işlər aparılıb. Bu da xarici borclanmaya ehtiyac yaratmır.
Ramil QULİYEV
