Dünya enerji bazarlarında qiymətlər son aylar ərzində dəyişmə dinamikasına görə xüsusi diqqət cəlb edir. Bu xüsusda araşdırma aparan mərkəzlərin və ekspertlərin gəldiyi qənaətə əsasən, enerji qiymətlərində bahalaşma tempi davam edəcək. Məsələn, ABŞ-ın nüfuzlu banklarından hesab edilən “Bank of America”nın proqnozuna görə, energetika sahəsindəki gərginlik fonunda neftin qiyməti tezliklə 100 dolları keçə bilər. Qurum belə hesab edir ki, bu cür artım qlobal iqtisadi böhrana gətirəcək.
Bankın proqnozuna əsasən, dizel yanacağına tələbin sıçrayışı neftin də qiymət artımına səbəb ola bilər. “Bank of America”nın analitiklərinə görə, dizelin qiymətləri bir barrel üçün 120 dolları keçə bilər. Qeyd edilir ki, qiymətlər bu səviyyəyə çatsa, bu, 2014-cu ildən bu yana bir ilk olacaq. Təbii qazın qiyməti artıq iki dəfə artaraq neft ekvivalentində bir barrel üçün 190 dollara çatıb: “Pul-kredit və vergi-büdcə siyasətlərinin son həddə çatdırıldığı, enerji daşıyıcılarına xərclərin artmağa davam etməsi ilə əlaqədar olaraq neft qiymətlərinin yüksək olması makroböhrana gətirib çıxara bilər”. Dünyada dizelə tələbatın artma səbəbi isə təbii qazın bahalaşmasından sonra bu yanacaq növünə tələbin çoxalmasıdır. Baş verənlərin Azərbaycanda dizelin qiymətinə təsir edib-etməyəcəyi xüsusi müzakirə mövzusudur. Bu xüsusda ekspert Rəşad Həsənov “sputnik” portalına bildirib ki, Azərbaycanda qeyd edilən sahədə vəziyyət qismən fərqlidir: "Ölkədə dizelin qiyməti ilin əvvəli 30 faizdən çox bahalaşıb. Yəni bu artım dünya bazarlarında baş verən proseslərə uyğun olmayaraq aparılmış prosesdir. Həmin sahədəki müəssisələrin fəaliyyətindən büdcəyə yaranan yük, dövlət büdcəsi üçün əlavə maliyyə mənbəyinin formalaşdırılması hədəfi, subsidiya ayrılmasının dayandırılması kimi məsələlər ölkədə qərarların qəbul edilməsinə təsir edən əsas faktorlardır. Yəni proses əksər hallarda dünya bazarlarında baş verənlərlə uzlaşmır". Ekspertin sözlərinə görə, adətən dünya bazarlarında enerji resurslarının qiyməti azalanda karbohidrogen istehsal edən ölkələr, o cümlədən Azərbaycanda əks qərarlar qəbul edilir. Çünki bu ölkələrdə qiymət azalmasından fiskal təzyiq yaranır və bunlar əks qərarlar qəbul edirlər: "İlin əvvəlindən etibarən dövlətin təbii inhisarçı olduğu sahələrdə təklif edilən xidmətlərin, malların qiymətləri davamlı artır. Növbəti dövrlərdə yenidən yanacağın qiymətinə, o cümlədən dizelin qiymətinə baxılması ehtimalı indiki şərtlər daxilində 50 faizdir. Amma bu, böyük ehtimal, birbaşa olaraq dünya bazarlarında dizelin qiymətinin dəyişməsindən qaynaqlanmayacaq". İqtisadçı bildirib ki, neftin qiymətinin optimal səviyyəsi təxminən 70-75 dollar ətrafındadır: " Qiymətlər bundan yuxarı qalxanda qısamüddətli dövrdə Azərbaycan daha çox gəlir əldə edə bilir. Amma uzunmüddətli dövrdə enerji resurslarının bahalaşması bütün mal və xidmətlərin maya dəyərində və sonradan istehsal və istehlak qiymətlərində öz əksini tapır. Azərbaycan əksər istiqamətlərdə əsasən idxalçı ölkədir və dolayısı ilə prosesin sonunda orta və uzunmüddətli dövrdə inflyasiyanı kəskin şəkildə idxal etməyə başlayır. Qiymətlərin qalxmasından müəyyən mənada hansısa formada fiskal aspektdən üstünlük əldə edilirsə, itirən tərəf daha çoxdur. Büdcədən hər kəs yararlanmır, amma idxal olunan məhsulları hər kəs istehlak edir. Ona görə də ən yaxşı inkişaf ssenarisi qiymətlərin optimal səviyyədə qalmasıdır".
Onu da qeyd edək ki, yanvar-avqust aylarında Azərbaycanda 1 milyon 679,8 min ton dizel yanacağı istehsal olunub. Bu dövrdə dizel yanacağının istehsalı 12,5 faiz artıb. Azərbaycan Dövlət Neft Şirkətinin (SOCAR) ictimaiyyətlə əlaqələr və tədbirlərin təşkili idarəsinin rəis müavini İbrahim Əhmədov isə bildirib ki, Azərbaycanda dizel yanacağı ölkə daxilində istehsal olunur:"Regionumuzun yeganə neft emalı müəssisəsi SOCAR-ın Heydər Əliyev adına Neft Emalı Zavodu istehsal etdiyi dizel ilə həm ölkənin tələbatını tam təmin edir, həm də məhsulun artıq qalan bir hissəsini ixrac edir. Dünya bazarlarında dizelin qiymətinin yüksəlməsi, prinsipcə, ixrac gəlirlərimizə təsir göstərə bilər. Ölkə daxilində dizelin satış tarifi isə dövlət tərəfindən təyin olunur". Qeyd edək ki, bu ilin yanvarında Tarif (qiymət) Şurasının iclasında Aİ-92 markalı avtomobil benzininin pərakəndə satış qiyməti 1 litr üçün 1 manat, dizel yanacağının pərakəndə satış qiyməti isə 1 litr üçün 80 qəpik (əvvəl 60 qəpik idi) müəyyən edilib. Dizel yanacağından istifadənin ekoloji zərərini nəzərə alaraq, daha çox benzin istehlakına keçilməsi məqsədilə qiymət fərqi azaldılıb. Onu da qeyd edək ki, əvvəllər benzinin bahalaşması avtomobil sektorunda vətəndaşların daha çox dizel mühərrikli avtomobillərə üstünlük verməsi ilə nəticələnirdi. Bu gün daha bir alternativ var. Söhbət hibrid maşınlardan gedir. Ötən aydan yüksək oktanlı benzinin qiymətinin qalxması dizellə çalışan avtomobillərə və hibridlərə tələbatı daha çox artırıb. Getdikcə dizel də bahalaşacaqsa, hibrid avtomobillərə tələb daha da artacaq.
Ramil QULİYEV
