Azərbaycanın xarici işlər naziri Ceyhun Bayramovun Qara Dəniz İqtisadi Əməkdaşlıq Təşkilatına (QDİƏT) üzv dövlətlərin Xarici İşlər Nazirləri Şurasının 43-cü iclasında çıxışı zamanı toxunduğu əsas məsələlərdən biri də İkinci Qarabağ müharibəsindən sonra regionda yaranmış vəziyyət, Zəngəzur dəhlizi ilə bağlı olub.
Münaqişənin həllinin eyni zamanda regional əməkdaşlıq, inkişaf və tərəqqi üçün yeni perspektivlər açdığını söyləyən Ceyhun Bayramov 10 noyabr 2020-ci il birgə bəyanatının bölgədə kommunikasiyaların açılmasını nəzərdə tutan 11 yanvar 2021-ci il tarixli üçtərəfli Azərbaycan-Rusiya-Ermənistan bəyanatı ilə tamamlandığını qeyd edib: "Bu tədbirlərin həyata keçirilməsi QDİƏT regionunun mühüm hissəsinin - Cənubi Qafqazın mənzərəsini əhəmiyyətli dərəcədə dəyişdirəcək. Azərbaycan və Türkiyə arasındakı yeni əlaqə zolağı olan Zəngəzur dəhlizi təxminən otuz ildir ki, mühasirədə olan Naxçıvan eksklavını Azərbaycanla birləşdirməklə yanaşı, əlavə olaraq mövcud ticarət və nəqliyyat əlaqəsinə xidmət edəcək. Kommunikasiyaların bərpası bütün bölgə üçün uduşlu bir vəziyyətdir və daha geniş Qara dəniz coğrafiyasının əhəmiyyətini artıracaq. Nəqliyyat, rabitə və ticarətlə bağlı təşəbbüslər yeni tərəfdaşlıqlardan və imkanlardan faydalanmaq fürsəti verəcəkdir. Gücləndirilmiş regional əməkdaşlıq inkişafı gücləndirməklə yanaşı, bölgədə hərbi alovlanma risğini azaldacaq və sülh və sabitliyi möhkəmləndirəcək iqtisadi payların yaradılmasına kömək edə bilər". Bu açıqlamadan da göründüyü kimi, Zəngəzur dəhlizi kifayət qədər geniş coğrafiyada mühüm əhəmiyyət kəsb edəcək. Türkiyənin Azərbaycandakı Səfirliyinin keçmiş hərbi attaşesi, istefada olan general-mayor Yücel Karauz bu fonda qeyd edir ki, Zəngəzur dəhlizi ilə bağlı proses 10 noyabr sazişi ilə açılması gözlənilən bir situasiyadır: “Bu dəhliz açılmazsa, 10 noyabr Bəyannaməsində göstərildiyi kimi və Moskvada üç ölkə liderinin üçtərəflı bəyanatında olduğu kimi, sülh anlaşmasının olması müzakirə predmeti deyil. Bu səbəbdən də Zəngəzur dəhlizi sülhün olmazsa olmazıdır. Bu məsələ reallaşmazsa, sülh də yoxdur”. Qeyd edək ki, dəhlizlə bağlı məsələ Türkiyədə xarici işlər naziri Mövlud Çavuşoğlu və rusiyalı həmkarı Sergey Lavrov arasında keçirilən danışıqlarında da əsas müzakirə mövzularından biri olub. Rusiyanın Yeni Türkiyənin Öyrənilməsi Mərkəzinin direktoru Yuri Mavaşyev qeyd edir ki, bu konteksdə əsas məsələ Zəngəzur dəhlizinin açılması, həmçinin regionda dəmiryolu əlaqəsinin mümkün blokdan çıxarılması perspektividir: “Mənim fikrimcə, bu məsələdə həm Rusiya, həm də Türkiyə tərəfi eyni şəkildə maraqlıdır”. Ekspert bildirib ki, Rusiya prezidenti Vladimir Putin üçün Bakının mövqeyi tamamilə qəbulediləndir: “Şübhə etmirəm ki, sülh sazişi bağlamaq məsələsində Kreml Ermənistan rəhbərliyinə təzyiq göstərəcək. Hər kəsə aydındır ki, bu həm regionun bütün ölkələri, həm də dünya üçün həyati əhəmiyyətlidir. Bu müharibəyə nöqtə qoymaq gərəkdir. Hələlik bu, nöqtəli vergüldür. İstənilən halda, nəticədə Nikol Paşinyanın partiyasının qalib gəldiyi Ermənistandakı seçkilərin siyasi yekunları, Şuşa Bəyannaməsi, eləcə də Bakının İrəvanla sülh sazişi imzalamağa hazır olması Cənubi Qafqazdakı vəziyyəti keyfiyyətcə dəyişdirir. Bütün sağlam qüvvələrin destruktiv elementlərin qarşısını almaq üçün bu vəziyyətdən konstruktiv mənada istifadə etməsi lazımdır. Xüsusilə bölgə xaricindəki oyunçuların təsirindən söhbət gedir”.
Digər ekspertlər də qeyd edir ki, kommunikasiyaların bərpası və əməkdaşlığın formalaşması üçün əsas layihələrdən biri də məhz Zəngəzur dəhlizinin açılmasıdır. Dəhlizin, Türk dünyasının birləşdirilməsi və regionda əməkdaşlıq üçün yeni imkanlar yaratması baxımından vacib olmaqla yanaşı, bölgədə davamlı sülhün qorunub saxlanması aspektindən də mühüm olduğu sirr deyil. Digər tərəfdən, Cənubi Qafqazın Azərbaycan sayəsində kifayət qədər iqtisadi potensialı var və bu da regional dəhlizlərin əhəmiyyətini artırır. Daha geniş anlamda region ölkələrindən Türkiyə və Rusiya "Böyük İyirmiliyə" üzv olan dövlətlərdir. İran regionun aparıcı ölkələrindən hesab olunur. Cənubi Qafqazın isə dayanıqlı sülh kontekstində inkişaf perspektivləri yüksək qiymətləndirilir. Bu mənada, iqtisadi potensialın reallaşması üçün Zəngəzur dəhlizindən istifadə mütləqdir.
Digər tərəfdən, Zəngəzur dəhlizi təkcə Naxçıvanla Azərbaycanın qalan bölgələri arasında nəqliyyat imkanlarının açılması deyil, bütövlükdə Xəzər və Aralıq dənizi hövzələrinin, daha geniş mənada isə Cənub-Şərqi və Mərkəzi Asiya ilə Avropanın əlaqələndirilməsidir. Üstəlik, Zəngəzur dəhlizinə marağı artıran daha bir amil Avrasiyada şimal quru yolu üzrə Polşa-Belarus sərhədində yaranmış texniki və idarəetmə məhdudiyyətləri ilə bağlıdır. Azərbaycanın irəli sürdüyü Zəngəzur dəhlizi bu baxımdan Şərq-Qərb üzrə gündəlik milyardlarla dollar daşıma həyata keçirən kommersiya qurumlarına və onların maraqlarını müdafiə edən, başda Çin və Avropa olmaqla, dövlətlərə sərfəlidir. Avropa İttifaqı və Çin Zəngəzur dəhlizi kimi alternativ marşrutlarda maraqlıdır. Eyni zamanda, ticarət dövriyyəsi 6 milyard dollara çatan Türkiyə və Mərkəzi Asiya, həmçinin 21 milyard dollarlıq ticarət dövriyyəsinə sahib olan Çin və Türkiyənin perspektiv iqtisadi əlaqələri üçün Zəngəzur dəhlizi əhəmiyyətlidir. Hətta Zəngəzur dəhlizi Türkiyə-Rusiya iqtisadi əlaqələrinin də güclənməsinə imkanlar aça bilər. Təsadüfi deyil ki, Ermənistanın dəmir yollarına nəzarət edən Rusiyanın Cənubi Qafqaz Dəmiryolu Şirkəti də Zəngəzur dəhlizində kommersiya baxımından maraqlıdır. Ermənistandan İrana 3,5 milyard dollara başa gələcək bahalı dəmiryol xəttinin çəkilməsində marağı olmayan rəsmi Tehran üçün də Zəngəzur dəhlizi yeni nəqliyyat imkanları açdığına görə iqtisadi baxımdan faydalıdır.
Ramil QULİYEV
