Azərbaycanda dövlət qulluğuna qəbul qaydalarının yenidən mürəkkəbləşdirilməsi ciddi müzakirə doğurur. Dövlət Qulluğu Məcəlləsinin layihəsində müsabiqənin müsahibə mərhələsinin də iki hissəyə bölünməsi nəzərdə tutulur. Namizədlərin sayı beşdən çox olduqda əvvəlcə onların səriştələri yoxlanılacaq, yalnız ən yüksək nəticə göstərən beş nəfər ikinci mərhələyə buraxılacaq. Hazırda isə müsahibə bir mərhələdən ibarətdir və namizəd maksimum 20 bal toplaya, ən azı 16 bal əldə etməklə keçə bilir.
Beləliklə, dövlət qulluğuna daxil olmaq istəyən gəncin qarşısında ali təhsil, ixtisas tələbləri, dövlət qulluğu üzrə test imtahanı, sertifikat və daha sonra vakant vəzifə üzrə müsahibə kimi mərhələlər dayanır. İndi həmin müsahibənin özünün iki mərhələyə bölünməsi prosesin daha da uzanması deməkdir. Sual yaranır: əlavə seçim mərhələsi həqiqətən dövlət qulluğunun keyfiyyətini artıracaq, yoxsa onsuz da çətin olan giriş mexanizmini daha da qəlizləşdirəcək?
Əslində, dövlət qulluğuna qəbulda çoxsaylı mərhələlərin olması avtomatik olaraq daha peşəkar kadr demək deyil. Əsas məsələ seçim mexanizminin obyektivliyidir. Test imtahanında bütün namizədlər standartlaşdırılmış şərtlərlə qiymətləndirilir. Müsahibədə isə komissiyanın verdiyi qiymət daha çox subyektiv amillərin təsirinə açıqdır. Buna görə müsahibələrin sayını artırmaqla yanaşı, qiymətləndirmənin şəffaflığını və ölçülə bilənliyini artırmaq vacibdir.
Yeni layihədə videoyazının nəzərdə tutulması müsbət addım sayıla bilər. Lakin yalnız videoya çəkilmək şəffaf seçim üçün kifayət deyil. Namizəd bilməlidir ki, hansı suala neçə bal verilir, hansı cavab hansı səriştəni nümayiş etdirir və niyə digər namizəddən aşağı nəticə alıb. Nəticəyə effektiv etiraz və müstəqil araşdırma imkanı da olmalıdır. Əks halda, əlavə mərhələ obyektivliyi artırmaq əvəzinə, subyektiv qərarların verildiyi yeni bir mərhələ yarada bilər.
Burada sosial məsələ də diqqətdən kənarda qalmamalıdır. Maddi imkanları geniş olan gənc uzun müddət hazırlıq kurslarına, repetitorlara və xüsusi təlimlərə pul ayıra bilər. Aşağı gəlirli ailədən olan, lakin eyni intellektual və peşəkar potensiala malik gəncin isə belə imkanları olmaya bilər. Dövlət qulluğuna qəbul sistemi istedadı deyil, hazırlıq üçün pul ödəmək imkanını dolayı yolla üstün vəziyyətə gətirməməlidir.
Dünya təcrübəsi göstərir ki, inkişaf etmiş ölkələrdə də dövlət qulluğuna qəbul asan proses deyil, lakin əsas prinsip prosedurların çoxluğu yox, açıq rəqabət və şəffaflıqdır. OECD (İqtisadi Əməkdaşlıq və İnkişaf Təşkilatı) dövlət qulluğu sistemlərini əsasən karyera və vəzifə əsaslı modellərə ayırır. Vəzifə əsaslı sistemdə konkret vakant yerə həm dövlət daxilindən, həm də kənardan namizədlər müraciət edə bilir və məqsəd daha geniş istedad hovuzundan seçim etməkdir.
Məsələn, Böyük Britaniyada dövlət qulluğuna qəbul qanunla “bacarıq əsasında, ədalətli və açıq rəqabət” prinsipi ilə həyata keçirilməlidir. Müstəqil Civil Service Commission bu prosesə nəzarət edir və dövlət qurumlarının seçim prosedurlarını audit edir. Komissiyanın 2025-ci il auditlərində bəzi qurumlarda seçim mərhələlərinin kifayət qədər aydın və ardıcıl olmaması kimi problemlər də aşkar edilib. Bu nümunə göstərir ki, inkişaf etmiş sistemlərdə də problem tamamilə yox deyil, amma əsas fərq ondan ibarətdir ki, seçim prosesinin özü ayrıca institusional nəzarət altındadır.
Almaniyada isə dövlət vəzifələrinə çıxış üçün “uyğunluq, qabiliyyət və peşəkar fəaliyyət” əsas götürülür. Federal hökumətin rəsmi məlumatında açıq şəkildə bildirilir ki, dövlət vəzifələrinin tutulması yalnız bu meyarlar əsasında aparılmalı, şəxsin statusu və digər əlaqələri seçimdə üstünlük yaratmamalıdır. Böyük sayda müraciət olduqda ilkin seçim mərhələsi tətbiq oluna bilər, lakin əsas prinsip yenə də namizədin vəzifəyə uyğunluğunun obyektiv müəyyənləşdirilməsidir.
Fransada da dövlət qulluğuna qəbul üçün rəqabətli “concours” sistemi geniş tətbiq olunur. Burada xarici və daxili müsabiqələr mövcuddur və tələblər vəzifənin kateqoriyasına görə dəyişir. Eyni zamanda, bəzi aşağı kateqoriyalı vəzifələrə müsabiqəsiz qəbul imkanları da var. Yəni dövlət qulluğuna giriş bütün vəzifələr üçün eyni dərəcədə çoxmərhələli və ağırlaşdırılmış mexanizmə bağlanmır.
Qonşu Gürcüstanda qanun dövlət qulluğuna qəbulun ədalətli və şəffaf qiymətləndirməyə, namizədin kompetensiya və bacarıqlarına əsaslanmasını və ən uyğun namizədin seçilməsini tələb edir. Həmçinin vətəndaşların bacarıq, kvalifikasiya və peşə hazırlığına əsasən dövlət qulluğuna bərabər çıxış hüququ ayrıca prinsip kimi təsbit olunub. Vakansiyalar hökumətin idarə etdiyi vahid internet resursu vasitəsilə elan edilir və vəzifənin tələbləri əvvəlcədən göstərilir.
Qazaxıstan nümunəsi Azərbaycana daha yaxın müqayisə imkanı yaradır. Burada da test və müsabiqə mərhələləri mövcuddur. Lakin proses rəqəmsallaşdırılıb: namizəd “E-Qyzmet” sistemi vasitəsilə müraciət edir, test nəticələri avtomatik formalaşır, bəzi vəzifələr üzrə praktiki qiymətləndirmə və müsahibə keçirilir. Aşağı səviyyəli vəzifələrdə ən yüksək nəticə göstərən beş namizədin praktiki qiymətləndirməyə buraxılması kimi mexanizm də mövcuddur. Müsahibədə eyni vəzifə üzrə namizədlərə eyni sayda sual verilməsi və qiymətləndirmənin elektron imza ilə aparılması nəzərdə tutulur.
Ermənistanda da dövlət qulluğu üzrə müsabiqələrdə test və müsahibə mərhələləri tətbiq edilir. Məsələn, 2025-ci ildə Ermənistan Prezidenti Administrasiyasının elan etdiyi müsabiqələrdə 90 dəqiqəlik testdən sonra müsahibə mərhələsi keçirilib. Yəni Azərbaycanın ətrafında da dövlət qulluğuna qəbul üçün seçim mexanizmləri mövcuddur, lakin əsas məsələ mərhələlərin sayından çox onların hansı meyarlarla aparılmasıdır.
Bu müqayisələrdən görünür ki, dövlət qulluğuna qəbulun çətin olması qeyri-adi hal deyil. Ancaq peşəkar dövlət qulluğu yaratmaq üçün əsas yol vətəndaşın qarşısına mümkün qədər çox baryer qoymaq deyil. Daha səmərəli yanaşma vakant vəzifənin real tələblərini dəqiq müəyyənləşdirmək, namizədin həmin tələblərə uyğunluğunu ölçmək və bütün proses boyu qərarların yoxlanıla bilməsini təmin etməkdir. Azərbaycanda isə sertifikat alıb dövlət qulluğuna hazırlaşan gənc qalib olacağı təqdirdə hansı işləri yerinə yetirəcəyini bilmir. Müsabiqə suallarının isə həmin işlərə heç bir aidiyyəti olmur. Ekspertlər isə Yerin təkindən kosmosa qədər hər şeydən sual vermək hüququna malikdir. Məsələn, texnoloqa aşıq sənətindən sual vermək hansı məntiqə sığır?
Azərbaycan üçün əsas problem də məhz burada ortaya çıxır. Əgər yeni iki mərhələli müsahibə sistemi obyektiv səriştə ölçmə vasitəsi olacaqsa, onun məntiqi əsaslandırması var. Amma birinci mərhələnin nəticələri subyektiv qiymətləndiriləcək, ikinci mərhələdə komissiyanın qərarına geniş sərbəstlik veriləcək və namizəd həmin qərardan effektiv müdafiə mexanizminə malik olmayacaqsa, əlavə mərhələ dövlət qulluğunun keyfiyyətini deyil, qəbul prosesinin mürəkkəbliyini artıracaq.
Dövlət qulluğuna qəbulun çoxsaylı baryerlərlə əhatə olunması həm də korrupsiya və nepotizm riskləri baxımından diqqətlə qiymətləndirilməlidir. Beynəlxalq təcrübənin göstərdiyi kimi, seçim prosesində subyektivliyin və qapalı qərarların payı artdıqca, merit (layiqlilik) prinsipinin qorunması üçün müstəqil nəzarət daha vacib olur. OECD də merit əsaslı, şəffaf və açıq seçim mexanizmlərini patronaj və nepotizm risklərinin azaldılması üçün əsas alətlərdən biri hesab edir.
Bu səbəbdən yeni Məcəllənin əsas qiymətləndirmə meyarı mərhələlərin sayının artırılması olmamalıdır. Əsas sual budur: dövlət qulluğuna müraciət edən gəncin qarşısında yeni baryerlər yaradılır, yoxsa daha obyektiv seçim sistemi qurulur? Əgər məqsəd peşəkar dövlət qulluğu formalaşdırmaqdırsa, bunun yolu testdən sonra testi, müsahibədən sonra müsahibəni artırmaqdan çox, şəffaf vakansiya sistemi, standartlaşdırılmış qiymətləndirmə, müstəqil komissiyalar, açıq nəticələr, real apellyasiya və rəqəmsal nəzarət mexanizmlərindən keçir.
Əks halda dövlət qulluğu əmək bazarının ən istedadlı gənclərini cəlb edən açıq institut olmaq əvəzinə, ona daxil olmaq üçün uzun illər və böyük hazırlıq resursu tələb edən qapalı sistem təsiri yarada bilər. Dövlətin məqsədi vətəndaş üçün “daha çox imtahan” yaratmaq deyil, ən hazırlıqlı şəxsin kimin qohumu, tanışı və ya maddi imkanından asılı olmayaraq dövlət xidmətinə daxil ola biləcəyinə əminlik yaratmaq olmalıdır.
Akif NƏSİRLİ
