Dünya birjalarında avronun dollara münasibətdə məzənnəsinin qalxması davam edir. Bu, Azərbaycan da daxil olmaqla, dünya dövlətlərinin böyük əksəriyyətinin diqqətini xüsusi olaraq cəlb etməkdədir. Çünki hazırda dollar və avro qlobal ticarətdə əsas valyuta statusunu qoruyub saxlayır. Eyni zamanda, yığım üçün yenə bu valyutalardan istifadə edilir. Lakin onların məzənnələri arasında fərq də dövlətlərə, o cümlədən Azərbaycana təsirsiz ötüşmür.
Məsələ burasındadır ki, dollar, Azərbaycan da daxil olmaqla, dünyanın əksər ölkələri üçün ən likvid xarici valyuta olaraq qalır. Bundan başqa, ölkəmiz üçün dollar neft və qaz layihələri üzrə daxil olan xarici ticarət əməliyyatlarında hesablamalar zamanı istifadə olunan əsas xarici valyutadır. Azərbaycanın ixrac mallarının qiyməti ənənəvi olaraq dünya bazarında bu valyuta ilə təyin edilir. İxrac nəticəsində ölkəyə praktiki olaraq dolların daxil olduğu, idxalın isə, demək olar ki, beşdə bir hissəsi Avropa ölkələrinin payına düşdüyü təqdirdə Azərbaycan iqtisadiyyatı bundan heç də çox qazanc əldə etmir. Çünki analoji dollar kütləsinə Avropada çox az əmtəə almaq olur. Xüsusən də avronun bahalaşdığı şəraitdə. Bu səbəbdən ekspertlər hesab edir ki, Azərbaycanın xarici ticarətdə avronun payını artırması zəruridir. Xüsusən də o şəraitdə ki, artıq Avropa özü də bunda maraqlıdır. Belə ki, Avropa İttidaqı Amerika valyutasından asılılığını azaltmaq niyyətindədir. Bunun üçün də daha çox müqaviləni avro əsasında rəsmiləşdirmək gündəmdədir. Qurumun niyə qətiyyətlə dollardan canını qurtarmağa çalışmasını isə Rusiyanın “RİA Novosti” portalı belə izah edir: “Avronun rolunu gücləndirmək təşəbbüsü ilk dəfə 2018-ci ildə Avropa Komissiyasının keçmiş prezidenti Jan-Klod Yunker tərəfindən qurumun gündəliyinə daxil edilib. O bəyan edib ki, ABŞ-ın o vaxtkı prezidenti Donald Trampın başlatdığı ticarət müharibələri səbəbindən AŞ milyardlarla pul itirib. Buna görə də dolları dünyanın əsas valyutası statusundan məhrum etmək vacibdir.
Ənənəvi sistemin demontajına neft dollarları ilə başlanacağı təxmin edilirdi: Yunker Avropanın idxal etdiyi enerjinin 80%-nin dəyərinin ABŞ valyutası ilə ödənildiyindən gileylənib. Aİ-nin Avropa təyyarələrini avro ilə deyil, dollarla almasını isə absurd adlandırıb. Avropa Komissiyasının sədri Vaşinqtonun dəfələrlə təktərəfli sanksiyalardan istifadə edərək bu qitənin şirkətlərini vurduğunu da bildirib. Tramp ABŞ-ı İranın nüvə proqramını məhdudlaşdıran beynəlxalq müqavilədən çıxardıqda və Avropa şirkətlərinin islam respublikası ilə ticarətini qadağan edən sanksiyaları yenidən işə salanda vəziyyət daha da kəskinləşdi. Bu sanksiyalara əməl etməyən şirkətlər Amerika bazarına çıxışı itirə bilərdi. Odur ki, Aİ İranla hesablaşmalar üçün başqa həll yolu tapmalı idi. Fransa, Almaniya, İngiltərə və Böyük Britaniya bu məqsədlə INSTEX adlı xüsusi mexanizm yaratdılar. Bu mexanizm Avropa iqtisadi oyunçuları ilə İran arasında rəsmi ticarət əməliyyatlarının sadələşdirilməsinə yönəlmişdi və 2019-cu ilin əvvəllərindən etibarən işə düşdü. Daha sonra Belçika, Danimarka, Hollandiya, Norveç, Finlandiya və İsveç də INSTEX-ə qoşuldu.
Əslində, bu mexanizm Avropa ölkələrinə ABŞ-ın maliyyə sistemini nəzərə almadan Tehranla ticarət etməyə imkan verir. İranla Avropa arasında real pul dövriyyəsinin qarşısını almaq məqsədilə (Vaşinqton sanksiyaları əsaslandırmaq üçün bundan istifadə edə bilərdi) INSTEX kredit ballarından yararlandı. Bununla belə, INSTEX-in fəaliyyəti yalnız dərman, qida və digər humanitar məhsulların alqı-satqı əməliyyatları ilə məhdudlaşdı. Nəhayət, ABŞ Avropanın qabaqcıl enerji infrastruktur layihələrindən biri olan "Şimal axını-2"yə qarşı sanksiyalar tətbiq etdi. Vaşinqtondan gələn təhdidlər ucbatından bəzi Avropa şirkətləri boru kəmərinin tikintisindən imtina etdi. 2019-cu ilin dekabrında İsveçrənin "Allseas" şirkətinin layihədən çıxmasından sonra beynəlxalq gəmi sahiblərinin qarşılıqlı sığorta klubları, yanvarın əvvəlində isə Norveçin sertifikat şirkəti "Det Norske Veritas" layihəni tərk etdi. Çox keçmədən Danimarka mühəndislik şirkəti olan "Ramboll" da layihə ilə əməkdaşlıqdan imtina etdi. Daha sonra Almaniyanın "Bilfinger SE" inşaat şirkəti bu tendensiyanı davam etdirdi. Vaşinqtonun məqsədi aydındır – mayeləşdirilmiş təbii qaz ixracını artırmaq, eyni zamanda, avrodan istifadə etməyən və Amerika tərəfdarı olan Şərqi Avropa ölkələrindən yanacaq tranzitini dəstəkləmək. Avropa İttifaqı bütün bunlara son qoymaq üçün ilkin plan hazırlayıb. Planda müxtəlif malların tədarükü üçün müqavilələrin avro ilə bağlanması, həmçinin əsas maliyyə göstəriciləri ilə əlaqəli normalara yenidən baxılması və lazım gələrsə, dəyişdirilməsi nəzərdə tutulur. Bundan başqa, tənzimləyicilərə Avropa şirkətlərinin xarici firmalar tərəfindən alınmasını qadağan etmək hüququ veriləcək. Bunun üçün birbaşa xarici investisiyalara yeni nəzarət sistemi tətbiq ediləcək. Çünki indi Avropa şirkətlərinin xarici firmalar tərəfindən "udulması" milli təhlükəsizliyə təhdid kimi qəbul edilir. Avropa Mərkəzi Bankına görə, avro dünyada dollardan sonra ikinci ən populyar valyuta olaraq qalır. Pandemiyadan sonra Avropa İqtisadiyyatının Bərpası Fondunun ayıracağı 750 milyard avro bu valyutanın cəlbediciliyini bir az da artıracaq. Aİ risqlərdən sığortalanmaq üçün ABŞ dollarına alternativ olaraq qurumun vahid istiqrazlarını buraxacaq. Avropalılar, xüsusilə də ətraf mühit layihələrinə investisiya cəlb etmək üçün istifadə olunan borc alətlərinə - yaşıl istiqrazlara gediş etmək fikrindədir. 750 milyardın üçdə biri buna sərf olunacaq. Layihədə izah edildiyi kimi, əsas məqsəd Aİ maliyyə bazarlarını "yaşıl maliyyələşmənin" qlobal mərkəzinə çevirməkdir. Nəticədə avro sabit maliyyə məhsulları üçün defolt valyuta kimi möhkəmlənəcək. Dollara qarşı daha bir amil Avropa Mərkəzi Bankının "Aİ-nin maliyyə xidmətləri sahəsində açıq strateji muxtariyyətini və öz maliyyə sabitliyini qorumaq" üçün rəqəmsal avronu dövriyyəyə buraxmaq istəməsidir. Bu isə dünya valyuta ehtiyatlarının şaxələndirilməsinə öz töhfəsini verəcək ki, nəticədə də bu rezervdə dolların payı 1990-cı illərin ən aşağı səviyyəsinə düşə bilər”.
Ramil QULİYEV
