Təzəgül Yusifova: “Görürsünüz ki, tariximizin indiyə qədər nə qədər öyrənilməmiş qatları olub”
Son illər respublikamızın ayrı-ayrı rayonlarına, yaşayış məntəqələrinə arxeoloji ekspedisiyaların göndərilməsi nəticəsində tarix və arxeologiya elminə məlum olmayan qədim yaşayış məskənləri, kurqanlar aşkarlanır. Aşkarlanan arxeoloji nümunələrin böyük əksəriyyəti də antik dövrə və ondan sonrakı mərhələlərə aiddir.
Naxçıvanın qədim insan yaşayış məskəni, mədəniyyət mərkəzi olduğu məlumdur. Vaxtilə Avropa səyyahlarının, tarixçilərinin salnamələrində Naxçıvan haqqında geniş məlumatlar olub və bu diyarın qədim tarixindən danışılıb.
Bir neçə ildir Naxçıvanın müxtəlif yerlərində çalışan arxeoloji ekspedisiya qruplarının apardığı qazıntılar nəticəsində bir sıra qədim yaşayış məkanlarının xarabalıqları üzə çıxarılıb. Bu günlərdə isə Naxçıvan ərazisində yeni abidələr aşkarlanıb. Məlumata görə, Naxçıvan Muxtar Respublikası Kəngərli rayonu ərazisində antik dövr və son tunc, ilk dəmir dövrlərinə aid abidələr üzə çıxarılıb.
AMEA-dan qəzetimizə verilən məlumata görə, bu abidələr Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutunun Şahtaxtı arxeoloji ekspedisiyasının rəhbəri Qəhrəman Ağayevin rəhbərlik etdiyi ekspedisiyanın fəaliyyəti sayəsində üzə çıxıb.
Məlumatlara görə, rayon ərazisində aparılan tədqiqat işləri zamanı 4 qədim yaşayış məskəni, 3 nekropol tapılıb. Tədqiqatlar zamanı ilk orta əsrlərə aid 3 yaşayış məskəni, ilk tunc dövrünə aid 1 yaşayış məskəni, antik dövrə aid 1 nekropol, son tunc və ilk dəmir dövrlərinə aid 2 nekropol aşkarlanıb.
Qeyd edilənə görə, tapılan yeni abidələr bu ərazinin insanların ən qədim yaşayış yerləri olduğunu bir daha sübut edir.
Məlumat üçün bildirək ki, son illər Naxçıvan ərazisinə intensiv ekspedisiyalar təşkil edilir.
Tarixçi-etnoqraf Təzəgül Yusifova bizimlə söhbətində bildirdi ki, Naxçıvan olduqca zəngin bir yerdir və burada tarixən yaşayış olub və üzə çıxarılan abidələr həmin faktı təsdiqləyir: “Bilirsiniz, uzun illər Sovet dövründə yaşamışıq. Bu da bizə imkan verməyib ki, Azərbaycan ərasizində geniş axtarış-ekspedisiya işləri aparılsın. O dövrdə belə bir ənənə vardı, bu kimi məsələlərə icazə verildiyi formada yanaşılırdı. Yəni hansı ərazilərdə icazə verilirdisə, ekspedisiya da ora göndərilirdi. Odur ki, uzun illər tariximizlə bağlı məsələlər öyrənilməyib. Hər şey bolşevizm maraqları çərçivəsində həyata keçirilirdi. Azərbaycan qədim dövlətçilik ənənəsi olan, böyük tarixi mədəniyyətə sahib bir dövlətdir. Burada tarixin ayrı-ayrı dövrlərində dövlətlər olub. Hər dövlət də öz mədəniyyətini, insanların yaşayış tərzini formalaşdıb. Uzun illər ərazilərimizdə mütəşəkkil arxeoloji qazıntılar aparılmadığı üçün, bir sıra abidələrdən, əski yaşayış yerlərindən xəbərsiz olmuşuq. Naxçıvan elə bir bölgədir ki, burada aşkarlanan hər bir abidə tariximizi öyrənməyə şərait yaradır. Aşkarlanan hər bir abidə tarix elminin qazancıdır”.
Qazıntılar nəticəsində son günlər Naxçıvanda aşkarlanan abidələrin üzə çıxarılmasını yüksək qiymətləndirən tarixçi-etnoqraf hesab edir ki, bu, dövlətin bu sahəyə qayğısının nəticəsidir. Bir müddət ərazilərimizdə arxeoloji qazıntıların məhdud aparıldığını deyən T.Yusifovanın sözlərinə görə, bu gün bu sahəyə dövlət maliyyə ayırır. O qeyd etdi ki, AMEA Naxçıvan Bölməsinin Tarix, Etnoqrafiya və Arxeologiya İnstitutunun əməkdaşları son 10 ildə Muxtar Respublikada apardıqları çöl tədqiqatları zamanı bölgədə elmə məlum olmayan 841 yeni abidəni aşkar edərək, onlar haqqında məlumatlar toplayıblar. Davamlı tədqiqat işləri nəticəsində Muxtar Respublika ərazisində qeydə alınaraq pasportlaşdırılan abidələrin sayı 1218-ə çatıb. O bildirdi ki, 57-si dünya, 496-sı ölkə, 665-i yerli əhəmiyyətli olan bu abidələrdən 68-i Naxçıvan şəhərində, 221-i Şərur, 155-i Babək, 307-si Ordubad, 205-i Culfa, 93-ü Kəngərli, 138-i Şahbuz, 31-i Sədərək rayonlarında qeydə alınıb.
Onun sözlərinə görə, xeyli müddət əvvəl arxeoloji tədqiqatlar zamanı Dalma Təpə tipli boyalı qablar aşkarlanıb. “Arxeoloji ekspedisiyalar nəticəsində hələ xeyli müddət əvvəl Naxçıvanda yeni abidələr aşkarlanmışdı. Məlumatlara görə, onlar Eneolit (mis-daş dövrü, e. ə. VI-IV minilliklər) dövrünə aiddir. Bu yaxınlarda oxudum ki, Naxçıvanda aşkar olunan abidələr böyük əhəmiyyətə malikdir. Naxçıvan şəhəri yaxınlığındakı Uçan Ağıl və Uzunoba abidələrinin tədqiqi zamanı götürülən radiokarbon analizlər onların e. ə. V minilliyin birinci yarısına aid olduğunu göstərib. Bu baxımdan, Naxçıvan şəhəri ərazisində, Naxçıvançayın sağ sahilində aşkar olunan yeni yaşayış yeri xüsusilə əhəmiyyətlidir. Hazırda tədqiqatlar davam edir. Yaşayış yerinin tədqiqi zamanı e. ə. V minilliyin birinci yarısına aid maddi mədəniyyət nümunələri aşkar edilib. Yaşayış yerindən aşkar olunan Dalma Təpə tipli boyalı, dırnaq, barmaq və barmaq basqısı ilə naxışlanmış keramika diqqəti cəlb edir. Urmiya hövzəsində, Dalma Təpə yaşayış yerindən aşkar olunan Eneolit mədəniyyəti indiyədək izolyasiya olunmuş mədəniyyət sayılırdı və Cənubi Qafqazda aşkar olunmamışdı. Yeni tapıntılar bu mədəniyyətin Azərbaycanda mövcud olduğunu, Urmiya hövzəsi və Naxçıvanın qədim mədəniyyətlərinin ortaq özəlliklərə malik olduğunu deməyə imkan verir. Görürsünüz ki, tariximzin indiyə qədər nə qədər öyrənilməmiş qatları olub. İndi o qatlar yavaş-yavaş açılır. Bu gün peşəkar arxeoloqların da sayı artır. Bu sahəyə dövlət qayğısı çox yüksəkdir. Bu da arxeoloqları bu sahəyə daha da yaxından cəlb edir”.
İradə SARIYEVA
