Rusiya-Ukrayna münaqişəsinin uğursuz nəticələrindən biri də Avropa İttifaqının potensial olaraq dönməz transformasiyası olub. Əvvəllər bu, əsasən siyasi və iqtisadi birlik idi və müdafiə komponenti mövcud olsa da, minimum səviyyədə saxlanılırdı. 24 fevral 2022-ci ildən sonra Aİ əvvəlcə yavaş-yavaş və qeyri-sabit şəkildə, sonra isə artan inam və proaktivliklə əvvəllər xarakterik olmayan funksiyaları öz üzərinə götürməyə başladı: müdafiə və hərbi sənaye məsələləri ilə məşğul olmaq və NATO-nun etməli olduğu işi görmək. Bu prosesdə əsas addım 28 sentyabrda Brüsseldə keçirilən Aİ xarici işlər və müdafiə nazirlərinin görüşü oldu. Orada, döyüş dronları da daxil olmaqla, birgə müdafiə layihələri təsdiqləndi. Ukrayna da daxil olmaqla, Aİ-yə üzv olmayan ölkələr də prosesdə iştirak edəcək.
Brüsseldəki görüşdən sonra, keçən il Aİ rəhbərliyi tərəfindən təsdiqlənmiş əsas müdafiə təşəbbüslərindən biri olan EDPCI (Ümumi Maraqların Avropa Müdafiə Layihələri) praktiki mahiyyət qazandı. Onun məqsədi heç bir Avropa dövlətinin təkbaşına həll edə bilmədiyi mürəkkəb müdafiə inkişafı problemlərini həll etmək üçün səyləri birləşdirməkdir. Əsasən bu, vahid hərbi-sənaye proqramları və vahid hərbi-sənaye kompleksi üçün bir prototipdir.
Brüssel EDPCI çərçivəsində beş layihənin həyata keçirilməsinə qərar verib və Avropa Komissiyası bu layihələr üçün artıq 325 milyon avro ayırıb. Birincisi, Avropa Dron Təşəbbüsüdür. Bu, dron istehsalı texnologiyalarının və dron əleyhinə müdafiə sistemlərinin birgə tətbiqini və inkişafını nəzərdə tutur. İkinci layihə dəniz müdafiə sisteminin yaradılması ilə bağlıdır, üçüncüsü isə kosmik kəşfiyyat sahəsində birgə səylər üçün nəzərdə tutulub. Sonuncu, xüsusilə Aİ və Ukrayna üçün vacibdir. Hazırda ABŞ Kiyevin peyk kəşfiyyatının faktiki olaraq yeganə təminatçısıdır. Nə ABŞ prezidenti Donald Tramp, nə də onun komandası heç vaxt Ukraynanı bu cür yardım olmadan tərk etməklə hədələməyib. Bu, hətta Amerika prezidentinin 2025-ci ilin fevral ayında Volodimir Zelenski ilə ictimai mübahisəsi zamanı belə baş verməyib. Buna baxmayaraq, Aİ liderləri hazırkı ABŞ administrasiyasının xoşməramlılığına çox da inanmadıqlarını gizlətmirlər. Tramp isə, 80 yaşında olmasına baxmayaraq, Ağ Evdən ayrılmaq niyyətində deyil. Noyabr ayında keçiriləcək konqres seçkilərində Respublikaçılar Partiyası sarsıdıcı məğlubiyyətə uğrasa belə, hazırkı prezident yenə də hakimiyyətdə və buna görə də baş komandan kimi qalacaq, baxmayaraq ki, onun, xarici siyasət də daxil olmaqla, qərar qəbuletmə səlahiyyətləri ciddi şəkildə məhdudlaşdırılacaq. Dördüncü layihə hava və raketdən müdafiə sisteminin yaradılmasını nəzərdə tutur. Beşinci layihə isə Aİ-nin sərhədlərini, görünür, yalnız şərq sərhədlərini gücləndirməyi hədəfləyir.
EDPCI-nin Rusiya üçün əhəmiyyəti təkcə avropalıların özlərini əsasən və bəlkə də yalnız "Rusiya təhlükəsi"ndən müdafiə etməyi planlaşdırmaları deyil. Bu təşəbbüs çərçivəsində layihələr təkcə Aİ ölkələri tərəfindən deyil, həm də Norveç və daha da əhəmiyyətlisi, bu halda Ukrayna tərəfindən həyata keçiriləcək. Bu o deməkdir ki, məsələn, birgə hava hücumundan müdafiə sisteminin potensial olaraq həmin ölkəyə də təsir göstərəcəyi ehtimal olunur. Beləliklə, NATO-ya qoşulmaq bir çox cəhətdən ukraynalılar üçün lazımsız hala gəlir. Onlar Şimali Atlantika Alyansının bir hissəsi olaraq əldə edə biləcəkləri müdafiə sənayesi və təhlükəsizlik sistemlərinin inteqrasiya səviyyəsinə nail olurlar. Əlbəttə, qeyd etmək vacibdir ki, Ukrayna yalnız hərbi əməliyyatlar bitdikdən sonra vahid Avropa hava hücumundan müdafiə sisteminin üzvü ola bilər. Heç bir yüksək səviyyəli Aİ siyasətçisi Avropa Birliyinin öz nizami qoşunlarını göndərməklə Rusiya-Ukrayna münaqişəsinə birbaşa müdaxilə ehtimalını nəzərdən keçirmir. "Financial Times" qəzeti mənbələrə istinadən iddia edir ki, Brüssel görüşündə iştirak edənlər Aİ-ni dəyişdirmək üçün daha da irəli getməyə hazırdırlar. Qəzetin məlumatına görə, nazirlər yeni təhlükəsizlik protokolunun hazırlanmasını müzakirə ediblər. Bu, Şimali Atlantika Müqaviləsinin 4-cü maddəsinə bənzəyir və burada deyilir: "Tərəflərdən hər hansı birinin fikrincə, tərəflərdən hər hansı birinin ərazi bütövlüyü, siyasi müstəqilliyi və ya təhlükəsizliyi təhdid altında olarsa, onlar həmişə bir-biri ilə məsləhətləşəcəklər". Oxşar maddənin qəbul edilməsi ideyası Avropa Komissiyasının prezidenti Ursula fon der Leyen tərəfindən də Avropa Parlamentinə etdiyi son çıxışında qeyd edilib. Yeni protokol həqiqətən qəbul edilərsə, Aİ daha çox NATO-ya bənzəyəcək. Onun təsis sənədlərində çatışmayan yeganə şey Şimali Atlantika Müqaviləsinin 5-ci maddəsinin ekvivalenti olacaq. Orada deyilir ki, NATO üzv ölkələri öz ölkələrindən birinə qarşı silahlı hücumu bütövlükdə NATO-ya qarşı hücum kimi qəbul edir və buna zəruri hesab etdikləri fərdi və ya birgə tədbirləri dərhal görərək, o cümlədən silahlı qüvvə tətbiq etməklə cavab verəcəklər.
Tahir TAĞIYEV
