ABŞ Nəqliyyat Departamentinin prezident Cozef Bayden dövründə tətbiq edilən tələbləri yumşaldacaq yeni yanacaq səmərəliliyi tələblərini təsdiqləməsi gözlənilir. ABŞ prezidenti Donald Tramp hesab edir ki, yanacağa qənaət edən nəqliyyat vasitələrinin istehsalına icazə verilməsi avtomobillərin öz qiymətlərinin aşağı düşməsinə səbəb olacaq. Lakin ekspertlər bunun məişət yanacaq xərclərini artıracağını iddia edir. Başqa bir fikir Avropada həddindən artıq narahatlıq doğurur: ümumi həcmin 50%-dən çoxunu təşkil edən Amerika dizel ixracına mümkün məhdudiyyət.
Donald Tramp özü bu dəyişiklikləri Amerika avtomobil sənayesini inkişaf etdirmək və istehlakçı xərclərini azaltmaq üçün bir yol kimi təqdim etdi. O, sosial mediada yazıb: "Bu yeni standartlar Amerika avtomobil istehsalında tullantıları azaldacaq. Bu, ailələrə yeni, gözəl və təhlükəsiz avtomobildə minlərlə dollar qənaət etməyə imkan verən daha aşağı qiymətlər deməkdir - keçmişdə istehsal etdiyimiz ekoloji bəlalardan daha yaxşıdır". Əvvəlki administrasiya avtomobil istehsalçılarını artan yanacaq səmərəliliyi standartlarına cavab vermək üçün daha çox elektrikli nəqliyyat vasitəsi istehsal etməyə təşviq etməyə çalışırdı. Baydenin rəhbərliyi altında yanacaq səmərəliliyi tələbləri 2024 və 2025-ci il modelləri üçün illik 8%, 2026-cı il modelləri üçün illik 10% və 2027-2031 modelləri üçün illik 2% artırıldı. ABŞ Nəqliyyat Departamenti hazırda 2031-ci il modelləri üçün orta yanacaq qənaəti reytinqini azaltmağı təklif edir. Bu tədbirin yeni avtomobilin orta qiymətini 930 dollar azaltacağı təxmin edilir. Yeri gəlmişkən, ötən ilin sonlarında Tramp administrasiyası 2022-ci il model avtomobillər üçün yanacaq qənaəti standartını geriyə doğru azaltmağı və daha sonra 2031-ci ilə qədər standartı hər il 0,25-0,5% artırmağı təklif etmişdi. Yeni avtomobillərin qiymətində elan edilən endirimə baxmayaraq, yanacaq sərfiyyatı və karbon qazı tullantıları əslində artacaq. Departamentin öz hesablamalarına görə, 2050-ci ilə qədər yanacaq sərfiyyatı təxminən 100 milyard gallon, yanacaq xərcləri 185 milyard dollar və karbon qazı tullantıları təxminən 5% artacaq. Qərb xəbər agentlikləri Təbii Sərvətlərin Müdafiəsi Şurasının vəkili Atid Kimelmanın sözlərinə istinadən bildirib: "Amerikalılar benzinin qallonunu 4 dollardan çox qiymətə almaqda çətinlik çəkdikləri üçün Tramp administrasiyası onları yanacaqdoldurma məntəqələrində daha çox pul ödəməyə məcbur edəcək". O, neft şirkətlərinin standartların aşağı salınmasından böyük qazanc əldə edəcəyini, digərlərinin isə yanacağa daha çox pul ödəməli olacağını iddia edib.
Standartların aşağı salınması qərarı yanacaq qiymətlərinin rekord həddə artması fonunda qəbul edilib. Amerika Avtomobil Assosiasiyasının məlumatına görə, ABŞ-da dizel yanacağının orta qiyməti qallon üçün rekord həddə - 6,51 dollara, benzin isə 4,32 dollara yüksəlib. Bu, litr üçün təxminən 1,7 dollar deməkdir. Müqayisə üçün, ABŞ-da dizel yanacağının qiyməti bir ay əvvəl qallon üçün 5,57 dollar, bir il əvvəl isə qallon üçün 3,69 dollar idi. Beləliklə, yanacaq xərcləri son bir ildə təxminən 76% artıb. İnflyasiya nəzərə alınmaqla, cari qiymətlər 2022-ci ildən bəri ən yüksək, nominal olaraq isə ABŞ Enerji İnformasiya Administrasiyasının (EIA) onların dinamikasını izləməyə başladığı 1994-cü ildən bəri ən yüksək həddir. Bununla yanaşı, EIA-nın məlumatına görə, ABŞ-dakı neft emalı zavodları maksimum 97% gücündə işləyir. Artan qiymətlər Tramp administrasiyasının rəsmilərini qiymətləri məhdudlaşdırmaq üçün tədbirlər görməyə sövq edir. Məsələn, kənd təsərrüfatı ştatlarından olan ABŞ qanunvericiləri əvvəllər administrasiyadan dizel yanacağı ixracını məhdudlaşdırmağı tələb etmişdilər. Onlar, xüsusilə "bütün mövcud variantları" nəzərdən keçirməyə çağırırdılar. Ağ Ev ixraca qadağa qoymaq niyyətində olmadığını və bunun rekord həddə çatan dizel qiymətlərini azaltmayacağına inandığını bildirdi. İndi xəbər agentlikləri Trampın bəzi yeni tədbirləri elan edə biləcəyini bildirir. Vaşinqton dizel yanacağı ixracına tamamilə qadağa qoymaq üçün alternativləri nəzərdən keçirir. Bir variant isə ştat hökumətlərinə dizel qiymətlərini aşağı salmaq üçün müstəqil tədbirlər görmək səlahiyyəti verməkdir. Qərb xəbər agentlikləri də Amerika neft emalı zavodları tərəfindən dizel yanacağı ixracına könüllü məhdudiyyətlər qoyulması barədə razılaşmanın mümkünlüyünə işarə edir. ABŞ Energetika naziri Kris Raytın yanacaq ixracına müvəqqəti qadağaya alternativ olaraq sektorun ən böyük şirkətləri ilə belə bir tədbiri müzakirə etdiyi bildirilib. Amerika dizel yanacağı ixracına mümkün qadağa ilə bağlı açıqlamalar Avropanı həyəcana gətirib. Britaniya mətbuatının məlumatına görə, ABŞ administrasiyasının dizel yanacağı ixracına potensial qadağası Böyük Britaniya iqtisadiyyatına son dərəcə mənfi təsir göstərəcək. Media orqanları qeyd edir ki, Böyük Britaniyanın dizel yanacağı idxalının təxminən üçdə biri ABŞ-dan gəlir və idxal olunan yanacağın ümumi payı təxminən 55% təşkil edir. Nəşr ekspertlərə istinadən bildirir ki, Vaşinqtonun bu növ yanacağın ixracına qoyduğu qadağa Avropa ölkələri arasında rəqabəti artıracaq və bu da qaçılmaz olaraq qiymətlərin artmasına səbəb olacaq. Hazırda ölkədə dizel yanacağının orta qiyməti litri üçün 2,65 dollardır və qiymətin kəskin artması "fəlakətli" olardı. Dizel yanacağının yük daşımalarında, kənd təsərrüfatında və tikintidə istifadə edildiyini nəzərə alsaq, qiymət artımı iqtisadiyyata sürətlə yayıla və krallıqda ümumi inflyasiyanı sürətləndirə bilər. Avropa rəsmiləri də narahatlıqlarını ifadə edirlər. Potensial qadağa Avropanı kütləvi dizel çatışmazlığı ilə təhdid edir. Avropa Enerji və Mənzil Komissarı Dan Yorgensen bildirib ki, qarşıdan gələn qış 2022-ci ildən bəri Avropa enerjisi üçün ən sərt qış ola bilər. O, həmçinin Donald Trampı ABŞ-dan dizel ixracına qadağa qoymamağa çağırıb. Yorgensenin sözlərinə görə, hazırkı təchizat səviyyəsi qorunub saxlanılsa belə, Avropa yenə də çətin qışla üzləşəcək. ABŞ, həmçinin, Avropaya ən böyük dizel yanacağı tədarükçüsüdür. Təkcə avqust ayında ABŞ Aİ və Böyük Britaniyaya gündə 420 min barel dizel tədarük edib. Avropa Komissiyasının məlumatına görə, avqust ayında Aİ dizel idxalında ABŞ-ın payı təxminən 50% təşkil edib. Vəziyyət Rusiyanın daxili bazarı qorumaq üçün dizel ixracına qadağa qoyması və Hörmüz boğazının blokadası ilə daha da mürəkkəbləşir. Bazarın gündə təxminən 2 milyon barel neft itirdiyi təxmin edilir.
Tahir TAĞIYEV
