Hər hansı bir xalqın tarixdəki yeri yalnız yaratdıqları dövlətlər, apardıqları müharibələr və ya maddi mədəniyyət abidələri ilə müəyyən edilmir. Bir xalqın əsl tarixi siması həm də onların dünyanı necə başa düşmələrində, insanı necə başa düşmələrində, yaxşı ilə pisi necə ayırd etmələrində və həyatın mənasını nədə görmələrində özünü göstərir. Bu mənada bir xalqın tarixinin öyrənilməsində fəlsəfi düşüncə tarixini ayırmaq olmaz. Çünki tarix bizə bir xalqın nə etdiyini göstərsə də, fəlsəfə bizə onların niyə belə yaşadıqlarını və dünyanı necə qəbul etdiklərini anlamağa imkan verir.
Faiq Ələkbərlinin “Türk xalqları fəlsəfə tarixi (Qədim dövr)” əsəri bu məsələni geniş miqyasda araşdıran tədqiqatlardan biridir. Kitabda Türk xalqlarının qədim dövrlərdən eramızın VII əsrinə, yəni İslamdan əvvəlki dövrə qədərki fəlsəfi düşüncəsi araşdırılır. Müəllif Tanrıçılıq, Qorqudçuluq Qamlıq, Mağların təlimi, Xızırçılıq, Türk təlimi, Zərdüştlük və Manilik dini-fəlsəfi təlimləri, eləcə də Oğuz Ata, Türk Ata, Qorqud Ata, Qam Ata və Mani Ata kimi tarixi və mənəvi şəxsiyyətləri fəlsəfi baxımdan təhlil edir.
Əsərin vacib aspektlərindən biri də müəllifin Türk təfəkkürünü digər fəlsəfi sistemlərin sadə davamı və ya xarici təsirlərin kənar əlavəsi kimi deyil, özünəməxsus daxili məntiqi və tarixi davamlılığı olan bir təfəkkür hadisəsi, fenomeni kimi təqdim etməyə çalışmasıdır. Kitabın birinci fəsli ardıcıl olaraq Türk xalqlarının və qədim Türk sivilizasiyasının fəlsəfəsinin mahiyyətini, ikinci fəsil isə əsas təlimləri və mütəfəkkirləri araşdırır. Məncə, bu əsərin fəlsəfi dəyəri, ilk növbədə, “Fəlsəfə haradan başlayır?” kimi fundamental sualı yenidən ortaya qoymasındadır. Fəlsəfəni yalnız yazılı traktatlarla, mürəkkəb kateqoriyalarla və ya ayrı-ayrı fəlsəfi məktəblərlə məhdudlaşdırmaq düzgün deyil. Bəzən xalqın varlıq haqqında təsəvvürü onun miflərində, müdrikliyində, adət-ənənələrində, dövlət idarəçiliyi prinsiplərində, təbiətə münasibətində və əxlaqi standartlarında da yaşayır. Qədim Türk təfəkkürü məhz bu şəkildə təzahür etmişdir.
Bu baxımdan, Türk xalqlarının “bilgə”, “kut”, “törə”, “Tanrı”, “el”, “yurd” kimi anlayışlarına sadə tarixi və ya linqvistik vahidlər kimi deyil, fəlsəfi kateqoriyalar kimi baxmaq olar. Məsələn, kitabda qeyd olunan “kut” anlayışı gücün təkcə fiziki güclə deyil, həm də mənəvi-ruhi əsasla əlaqəli olduğunu bildirir. Əsərdə ədalət, fəzilət və nizam ideyalarının qədim Türk siyasi təfəkküründə mühüm rol oynadığı göstərilir.
Burada ayrıca bir fəlsəfi nəticə irəli sürərdim: Türk təfəkkürünün mərkəzində insanın təbiət üzərində mütləq hökmranlığı deyil, insan-təbiət-cəmiyyət-varlıq arasında tarazlıq ideyası dayanır. Belə bir baxış müasir texnogen sivilizasiyanın insanı təbiətdən getdikcə daha çox uzaqlaşdırdığı bir dövrdə son dərəcə vacibdir. Qədim insan təbiəti yalnız istehlak ediləcək bir resurs kimi deyil, həm də yaşadığı bütün varlığın bir komponenti kimi başa düşürdü. Kitabda Qamlıq haqqında baxışların insanlar və təbiət arasındakı əlaqəni izah etməkdəki rolunun xüsusi olaraq vurğulanması təsadüfi deyil.
Əsərdə Qorqud Atanın dünyagörüşünə verilən diqqət də vacibdir. Qorqud Ata obrazı təkcə ədəbi və ya folklor qəhrəmanı kimi deyil, həm də cəmiyyəti, əxlaqı, həyatı və insan taleyini müşahidə edən müdrik bir insan kimi şərh olunur. Bu yanaşma Türk xalqları arasında fəlsəfi düşüncənin yalnız mücərrəd nəzəriyyələrdə deyil, həm də müdrik sözlər, həyat təcrübəsi və əxlaqi nəticələr şəklində mövcud olduğunu anlamağa kömək edir.
Məncə, kitabın digər vacib aspekti tarixi yaddaşla fəlsəfi kimlik arasındakı əlaqəyə yönəlməsidir. Tarixi yaddaş yalnız keçmişi xatırlamaqla məhdudlaşmır. Bu, bugünkü insanın “Mən kiməm?”, “Mənim mənəvi köklərim haradadır?”, “Əcdadlarım dünyanı necə başa düşüblər?” kimi suallara cavab axtarması prosesidir. Müəllif həmçinin fəlsəfi düşüncəni xalqın özünüdərk etməsi, tarixi yaddaşın bərpası və mədəni kimliyinin formalaşması ilə əlaqələndirir.
Eyni zamanda, tarixi və fəlsəfi irsin öyrənilməsində bir vacib metodoloji prinsipi unutmaq olmaz. Keçmişi tərənnüm etmək və onu elmi cəhətdən anlamaq eyni şey deyil. Fəlsəfi tədqiqatın vəzifəsi əcdadlar haqqında hər hansı bir baxışı mütləqləşdirmək deyil, ondan bu gün üçün hansı məna çıxara biləcəyini müəyyən etməkdir. Məncə, Faiq Ələkbərlinin əsəri ilə elmi dialoqun ən təsirli yolu budur: onun tezislərini mənbələrlə müqayisə etmək, bəzi mübahisəli məsələləri yeni arxeoloji, tarixi, linqvistik və fəlsəfi tədqiqatlar əsasında davam etdirmək. Müəllif özü qeyd edir ki, Türk fəlsəfəsi ilə bağlı məsələlər üzrə elmi müzakirələr davam edir.
Bugünkü qloballaşma mühitində bu kitabın əhəmiyyəti daha çox özünü ortaya qoymaqdadır. Çünki qloballaşma təkcə iqtisadi və ya texnoloji yaxınlaşma deyil, həm də mənalar, dəyərlər və kimliklər rəqabətidir. Fəlsəfi yaddaşını bilməyən bir nəsil hazır məlumatları tez bir zamanda mənimsəyə bilər, lakin onu qiymətləndirmək üçün möhkəm bir mənəvi meyarının olmaması ehtimalı var. Fəlsəfi irs insanı keçmişə qaytarmaq üçün deyil, əksinə, indiki dövrü daha dərindən anlamaq və gələcəyi şüurlu şəkildə qurmaq üçün lazımdır.
Bu baxımdan, “Türk xalqları fəlsəfəsi tarixi” yalnız filosoflar ya da tarixçilər üçün yazılmış bir əsər deyil. O, həmçinin ali təhsildə fəlsəfə, fəlsəfə tarixi, mədəniyyətşünaslıq, dinşünaslıq, tarix və mənəviyyatla bağlı fənlərin tədrisində də istifadə edilə bilər. Kitabın müəllifi həmçinin ondan bakalavrlar, magistrlər, doktorantlar, tədqiqatçılar, müəllimlər və geniş oxucu kütləsi tərəfindən istifadə edilməsini nəzərdə tutmuşdur.
Nəticə olaraq, Faiq Ələkbərlinin “Türk xalqları fəlsəfə tarixi (Qədim dövr)” əsəri Türk xalqlarının İslamdan əvvəlki fəlsəfi düşüncəsini vahid bir sistemdə araşdırmağa yönəlmiş əhəmiyyətli bir tədqiqatdır. Müəllif kitabda Türk bölgələrində aparılan tədqiqatlarla yanaşı, Avropa, Amerika, Rusiya və Çin alimlərinin tədqiqatlarına da müraciət etmişdir.
Mənim fəlsəfi fikrimcə, bu əsərin ən böyük əhəmiyyəti bizə hazırkı tarixi qürur hissi verməkdə deyil, öz tariximizə suallarla baxmağa təşviq etməkdədir. Çünki fəlsəfə sadəcə keçmişin təsdiqi deyil, onu düşüncə yolu ilə yenidən anlamaqdır. Türk fəlsəfi irsinin öyrənilməsi yalnız “Əcdadlarımız kimlər idi?” sualına cavab verməklə məhdudlaşmamalı, həm də “Onların düşüncəsindən bugünkü insan, cəmiyyət və gələcək üçün hansı mənanı çıxara bilərik?” sualına gətirib çıxarmalıdır. Yalnız bundan sonra qədim Türk fəlsəfi irsi tarixi abidə olaraq qalmayacaq, əksinə müasir düşüncənin aktiv mənbəyinə çevriləcək. Hacıyeva Maqsuda Sultanovna
Fəlsəfə elmləri doktoru, professor.
Əbu Reyhan Biruni adına Ürgənç Dövlət Universitetinin Fəlsəfə kafedrasının müdiri
