BMT Baş Assambleyasının 22-29 sentyabr 2026-cı il tarixlərində keçirilən 81-ci sessiyası qlobal siyasətdəki dərin fikir ayrılıqlarının nümayişinə çevrildi. Bu fonda Cənubi Qafqaz ölkələri barışıq və sabitləşmə potensialını nümayiş etdirdilər.
BMT Baş Assambleyasının 81-ci sessiyasında ABŞ-ın İranla müharibəsi, Ukrayna münaqişəsi, Qəzzadakı vəziyyət, BMT Təhlükəsizlik Şurasının islahatı və beynəlxalq nəqliyyat dəhlizlərinin gələcəyi müzakirə olunub. Qurumun bu sessiyasının əsas hadisələrindən biri təşkilata şübhə ilə yanaşan ABŞ prezidenti Donald Trampın çıxışı idi. Tramp çıxışında BMT Nizamnaməsinə birbaşa zidd olan açıqlamalar verdi: o, Amerikanın İrana hücumlarını müdafiə etdi, Vaşinqtonun Tehranın nüvə silahı hazırlamasına mane olduğunu iddia etdi və diplomatiya razılığa gələ bilmədiyi təqdirdə İslam Respublikasını "məhv edəcəyinə" söz verdi. Eyni zamanda, Tramp ABŞ-dakı ara seçkilərdən sonra İranla danışıqların aparılmasına icazə verdi. Bu çıxış diplomatik qalmaqala səbəb oldu: İran nümayəndə heyəti zaldan çıxdı və Tramp Kuba rəhbərliyini tənqid etdikdən sonra Kuba nümayəndələri də eyni addım atdılar. Baş Assambleya zamanı imzalanan ABŞ, Danimarka və Qrenlandiya arasında adada Amerika hərbi mövcudluğunu genişləndirmək barədə razılaşma isə vəziyyəti daha da gərginləşdirdi. Daha sonra İran prezidenti Məsud Pezeşkian Tehranın Amerika təzyiqinə boyun əyməyəcəyini bildirdi. O, ABŞ və İsraili Yaxın Şərqdəki qeyri-sabitliyin mənbələri adlandırdı və İranın da təcavüzün qurbanı olduğunu qeyd etdi, eyni zamanda təhdid və ultimatumlardan imtina etmək şərti ilə danışıqlara hazır olduğunu bildirdi. Daha sonra İsrailin baş naziri Benyamin Netanyahu Trampın İran əleyhinə “dəyənəyini” əlinə aldı. Netanyahu İranı "qaniçən diktatura" adlandırdı və İrana hücum qərarını karyerasının ən mühüm qərarlarından biri adlandırdı. Ötən il İsrailin raket zərbələrindən zərər çəkən Qətər də tənqid atəşinə tutuldu. Netanyahu Dohanı universitetləri, Əl-Cəzirəni maliyyələşdirməkdə və gənclərə qarşı beyin yuma kampaniyası aparmaqda, eləcə də HƏMAS liderlərinə sığınacaq verməkdə günahlandırdı. O, Nyu-York meri Zöhran Məmdanini "antisemit mer" adlandırdı və onu BMT-də çıxış etməsinə mane olmağa çalışmaqda günahlandırdı. İsrailin baş naziri Avropa liderlərini "antisemit kütlə"yə təslim olmaqda, qorxaqlıqda, zəiflikdə və sakitləşməkdə tənqid etdi və onların, Qəzzada soyqırım iddiaları da daxil olmaqla, İsrailə qarşı yalan ittihamlar yaydıqlarını iddia etdi. Netanyahunun çıxışı ən çox rezonans doğurdu. Təxminən 70 ölkədən nümayəndələr zalı tərk etdilər və BMT-nin qərargahının qarşısında etirazlar başladı. ABŞ-ın Fələstin lideri Mahmud Abbasa giriş vizası verməkdən imtina etməsi də mübahisələrə səbəb oldu. O, Baş Assambleyada videobağlantı vasitəsilə çıxış edərək Vaşinqtonun qərarını qanunsuz adlandırdı. Vəziyyət BMT-nin universal statusu ilə təşkilatın qərargahının yerləşdiyi ölkədən asılılığı arasındakı ziddiyyəti ortaya qoydu.
Rusiyanı burada xarici işlər naziri Sergey Lavrov təmsil edirdi. Onun çıxışı mahiyyət etibarilə Trampın dediklərinə cavab idi. Lavrov ABŞ-ı İrana qarşı qanunsuz hücumlarda, Venesuela prezidenti Nikolas Maduro və həyat yoldaşının oğurlanmasında və Kubanın blokadasında günahlandırdı: "Bu ilin əvvəlində, əxlaq normaları da daxil olmaqla, bütün normaları pozaraq ABŞ-ın Venesuelaya müdaxiləsi prezident Maduro və həyat yoldaşının həbsi və məhkəməsiz Amerika həbsxanasında saxlanılması ilə nəticələndi". O, Avropa ölkələrini Ukrayna münaqişəsini qızışdırmaqda günahlandırdı və blok düşüncəsinin və ikili standartların rədd edilməsinə əsaslanan yeni Avrasiya təhlükəsizlik arxitekturasına ehtiyac olduğunu bildirdi. Moskva Hindistan, Braziliya və Afrika nümayəndələrinin BMT Təhlükəsizlik Şurasına daimi üzvlüyünü dəstəklədi, lakin Almaniya və Yaponiyanın daxil edilməsinə qarşı çıxdı. Beləliklə, Rusiya bir daha BMT islahatlarını çoxqütblü dünyanın formalaşması ilə əlaqələndirdi. Çini Baş Assambleyada vitse-prezident Han Çjen təmsil edirdi. O, müharibədən sonrakı beynəlxalq nizamın qorunmasına, dövlətlərin suverenliyinə hörmət edilməsinə və birtərəfli hərbi əməliyyatların qarşısının alınmasına çağırırdı. ABŞ-ın adı birbaşa çəkilməsə də, Amerikanın İrana qarşı siyasətinin tənqidi açıq-aydın idi. Pekin həmçinin Fələstin dövlətinin yaradılmasını dəstəkləyib, Kubaya qarşı təhdidlərə qarşı çıxıb və rəqəmsal uçurumu azaltmaqla insanların rifahı naminə süni intellektin inkişaf etdirilməsinə çağırıb. Hindistan müstəqil mövqeyini qorumağa çalışdı. Xarici işlər naziri Subrahmanyam Caişankar bildirib ki, münaqişə zonalarından uzaqda yerləşən dövlətlər artan qiymətlər, pozulmuş logistika və ərzaq təhlükəsizliyi riskləri ilə getdikcə başqalarının müharibələrinə görə pul ödəyirlər. Yeni Dehli Yaxın Şərqdə gərginliyin azaldılmasına, təhlükəsiz naviqasiyaya və Ukrayna münaqişəsinin diplomatik yolla həllinə çağırdı. Hindistan üçün Təhlükəsizlik Şurasının islahatı məsələsi prioritet olaraq qaldı. Rusiyanın dəstəyi Dehlinin mövqeyini gücləndirir, lakin Şuranın daimi üzvləri arasındakı fikir ayrılıqları son qərarı əngəlləyir. BMT Baş Assambleyasında Cənubi Qafqaz nümayəndələri əsasən sülh, nəqliyyat əlaqələri və regional qarşılıqlı asılılıqdan danışıblar. Baş nazir Nikol Paşinyan tərəfindən təmsil olunan Ermənistan İrəvan və Bakı arasındakı sülhün bölgəni Orta Asiya, Çin, Türkiyə və Avropa arasında nəqliyyat mərkəzinə çevirmək üçün imkanlar açdığını bildirdi. O, TRIPP layihəsini, Ermənistanla Azərbaycan arasında dəmir yolu əlaqəsini və Ermənistan-Türkiyə dəmir yolunun mümkün bərpasını qeyd etdi. Paşinyan praktik tədbirlərlə - itkin düşmüş şəxslərin qaytarılması, humanitar məsələlərin həlli və ticarətin inkişafı ilə sülhün möhkəmləndirilməsinə çağırdı. Bununla belə, o, Ermənistan siyasi dairələrində qarşıdurma ritorikasının normallaşmanı çətinləşdirməyə davam etdiyini etiraf etdi. Gürcüstanın baş naziri İrakli Kobaxidze ölkəsini Orta Dəhlizdə mühüm mərkəz və regional dialoqda potensial vasitəçi kimi təqdim etdi. O, uzunmüddətli sülhün güc yolu ilə əldə edilə bilməyəcəyini və suverenliyə hörmət və danışıqlara əsaslanmalı olduğunu bildirdi. O, xüsusilə Qafqaz və Qara dənizdən keçən ticarət yollarına, eləcə də beynəlxalq əməkdaşlığın bərpasına diqqət yetirdi. Azərbaycanı Baş Assambleyada xarici işlər naziri Ceyhun Bayramov təmsil edirdi. O, BMT Təhlükəsizlik Şurasında islahatların aparılmasına, beynəlxalq hüquq normalarının daha ardıcıl tətbiq edilməsinə və onların prinsiplərinin seçmə tətbiqinə son qoyulmasına çağırış etdi. Ermənistanla münasibətlərdən danışan Bayramov bildirdi ki, ölkələr arasında faktiki sülh bərqərar olub və Bakı "düşmənçiliyə son qoymağa" hazırdır. Azərbaycan sülh prosesini nəqliyyat əlaqələrinin açılması, ticarətin genişləndirilməsi və bütün Cənubi Qafqaz üçün iqtisadi faydalarla əlaqələndirir. Bu da o deməkdir ki, böyük dövlətlərin qarşıdurması fonunda Cənubi Qafqaz ölkələri münaqişələrin sülh yolu ilə necə həll edilə biləcəyinə dair nümunə göstərirlər.
Samirə SƏFƏROVA
