Azər Allahverənov: “Yeni xətt Hörmüzü tam əvəz edə bilməz, qarşıdurma Orta Dəhlizin əhəmiyyətini artırır”
Çin və İran arasında yük daşımaları üçün yeni dəmir yolu marşrutu Orta Asiya ölkələri üzərindən fəaliyyətə başlayıb. Marşrut Çin, Qazaxıstan, Özbəkistan və Türkmənistandan keçir. Daha sonra qatar Saraxs dəmir yolu keçidi vasitəsilə İran sərhədini keçib.
Yeni marşrutun ümumi uzunluğu 6 min kilometrdən çoxdur. Operatorun hesablamalarına görə, yükün son təyinat yerinə çatdırılması təxminən 14-16 gün çəkəcək. Yükgöndərənlər üçün bu çatdırılma müddəti dəmir yolu nəqliyyatını daha bahalı hava yükləri ilə xeyli uzun dəniz yükləri arasında ara seçim halına gətirir. Mərkəzi Asiyadan keçən mövcud Çin-İran dəmir yolu marşrutlarında tipik çatdırılma müddəti də təxminən 14-18 gün hesablanır. Çin-İran dəmir yolu dəhlizinin özü tamamilə yeni deyil. Əvvəlki illərdə yüklər Qazaxıstan və Türkmənistan vasitəsilə, o cümlədən Özbəkistana daxil olmadan daşınırdı. Məsələn, 2025-2026-cı illər üçün beynəlxalq konteyner qatarlarının siyahısına Altınkol və Saraxsdan keçən Çin-Qazaxıstan-Türkmənistan-İran marşrutu daxildir. Hazırkı buraxılışın yeniliyi məhz Özbəkistan ərazisindən tranzitlə hərəkət edən blok qatarının təşkilidir.
Çindən İrana 6 min kilometrlik dəmiryolu ümumən İran üçün nə demək olacaq? Nəzərə almaq lazımdır ki, müharibəyə qədər İranın ticarətinin 80 faizi hazırda bağlı olan Hörmüz üzərindən həyata keçirilirdi.
Sözügedən məsələni baki-xeber.com-a şərh edən millət vəkili Azər Allahverənovun fikrincə, İran üzərindən Çinə məxsus yüklərin daşınması uzun müddətdir gündəmdədir: “İran və bu ölkə ilə tərəfdaş olan ölkələr, xüsusən bu marşrut üzrə yüklərin daşınması ilə bağlı fikirləri dilə gətirməklə bir sıra məqsədlər güdürlər. Məqsəd odur ki, bir marşrutdan asılılığı azaltsınlar. Hətta İran tərəfi də bu məsələdə daha çox güzəştləri tətbiq etməklə ölkə üzərindən daşınacaq yüklərin böyük bir həcminin daşınmasına nail olmağa çalışır. Xüsusən də Hörmüz boğazının bağlandığı indiki şəraitdə. Dəmir yolu ilə daşımalar dəniz yolu ilə daşımalardan sərfəli olsada belə, yeni xətt Hörmüzü tam əvəz edə bilməz. Fars körfəzində qarşıdurma Orta Dəhlizin əhəmiyyətini artırmış olur. Bu gün biz istər Şərq-Qərb, istərsə də Şimal-Cənub istiqamətlərində Azərbaycan vasitəsilə həyata keçirilən daşımalara tələbatın artdığını müşahidə edirik. Biz bu iki mühüm qovşaq üzərində yerləşirik. Yeri gəlmişkən, biz hər iki nəqliyyat dəhlizinin fəal iştirakçısı olan az sayda ölkələrdən biriyik. Azərbaycan ərazisindən keçən tranzit yüklərin həcmində sürətli artım var. Bu il həmin göstərici 16 milyon tona çatacaq. Lakin hədəfimiz 2030-cu ilədək daşımaların həcmini 25 milyon tona çatdırmaqdır. Bu məqsədlə biz qonşularımızla fəal əməkdaşlıq prosesindəyik. Dəmir yollarımızın 60 faizi elektrikləşdirilib və bu proses davam edir”.
Millət vəkili onu da qeyd etdi ki, Çin, Qazaxıstan, Özbəkistan və Türkmənistandan keçməklə İrana yüklərin daşınması daha çox vaxt tələb edir: “Eyni zamanda İrandan digər ölkələrə yüklərin daşınmasını nəzərdə tutan infrastrukturun olması mütləq şərtdir. Ona görə də belə bir şəraitdə Bakı-Tbilisi-Qars dəmir yolu daha optimaldır. İrana daşınan yüklər BTQ ilə Avropaya daşına bilər. Bu da nəticə etibarı ilə yenə də Azərbaycanın bu prosesdə iştirakını nəzərdə tutur. O üzdən, ən optimal variant budur. Düzdür, gələcəkdə Araz dəhlizi vasitəsilə də Avropa istiqamətində daşınması nəzərdə tutulur. Bunun üçün Araz dəhlizi üzərində dəmir yolunun çəkilməsinə ehtiyac var. Ona görə də hər şey asılıdır Çin yükləri hansı ölkəyə daşınır. İran vasitəsi ilə yüklərin avtomobil yolu ilə Yaxın Şərq ölkələrinə daşınması mümkün olandır. Söhbət əgər Avropa ölkələrindən gedirsə, burda artıq başqa bir reallıq yaranır. Bu zaman Azərbaycan amili daha çox gözə çarpır. Əgər BTQ varsa, o zaman niyə başqa çətin yollara üstünlük verilməlidir ki? Bu kimi məsələlər istər istəməz bu mövzunu gündəmdə saxlayır. Proseslərin gedişatı həm də onu göstərir ki, Orta Dəhlizin infrastruktur imkanlarının artırılması üçün işlər dahada intensivləşdirilməlidir. Bu da nəticə etibarı ilə Orta Dəhlizin geostrateji əhəmiyyətini dahada artırmış olar”.
Vidadi ORDAHALLI
