Kamran Əsədov: “1900–2000 manatlıq ödəniş yalnız maaş artımı deyil, müəllimin peşə statusunun gücləndirilməsi deməkdir”
“Hazırda üzərində işlədiyimiz yanaşma ondan ibarətdir ki, tam ştatlı müəllimin əməkhaqqısı ölkə üzrə orta əməkhaqqından ən azı iki dəfə yüksək olmalıdır”. Bunu elm və təhsil naziri Emin Əmrullayev jurnalistlərə açıqlamasında deyib.
O qeyd edib ki, hazırkı statistika müəllimlərin 4–6 saat dərs yükü ilə aldığı əməkhaqqını ümumi göstəriciyə daxil edir və bu, yanlış təsəvvür yaradır: “Eyni zamanda, müəllimin öz əməkhaqqısını artırması üçün yalnız daha çox dərs saatı götürməsi kimi məcburi bir mexanizm də doğru deyil və dəyişdirilməlidir”.
Nazir bildirib ki, bu məsələlərlə bağlı Elm və Təhsil Nazirliyinin rəsmi açıqlamalarını gözləmək lazımdır: “Bu, sabah baş verəcək proses deyil. Biz konsepti ictimaiyyətə məhz ona görə təqdim etmişik ki, geniş və konstruktiv fikir mübadiləsi aparılsın”.
Əgər gerçək olarsa, bu doğrudan da müsbətdir. Orta aylıq əmək haqqı 950 manatdır. Belə çıxır ki, müəllim 950×2 maaş alacaq. Bu çox yaxşı olardı. Ancaq bu maaşı verməyə büdcənin gücü çatacaqmı? Yoxsa yenə müəllimlər qruplara bölünəcək və biri alacaq, o biri yox? Bu necə olacaq?
“Təhlil göstərir ki, bu sistem bütün müəllimlərə şamil olunmur və dövlət üçün ağır yük yaratmır”
Təhsil eksperti Kamran Əsədov “Bakı-Xəbər”ə ilk növbədə bildirdi ki, tam ştatlı müəllim modelinə keçid son 5 ildə müəllimlik peşəsinə verilən dövlət qayğısının məntiqi davamıdır: “Bu addım həm sosial, həm maliyyə, həm də institusional baxımdan sistemin keyfiyyətini yüksəltməyə yönəlib. Müəllimlərin orta aylıq əməkhaqqısının hazırda 950 manat olması fonunda tam ştatlı müəllim üçün maaşın iki dəfə artırılması, yəni 1900–2000 manatlıq ödəniş-yalnız maaş artımı deyil, müəllimin peşə statusunun gücləndirilməsi deməkdir. Son 5 ildə əməkhaqqının 2,2 dəfə artması, regionlarda çalışan müəllimlərə verilən əlavə ödənişlər, sertifikasiya nəticəsinə görə əlavələr, müəllim otaqlarının yaradılması, təhsil müəssisələrinin infrastrukturunun bərpası göstərir ki, Elm və Təhsil Nazirliyi müəllimi sistemin mərkəzinə çevirən siyasəti ardıcıl şəkildə həyata keçirir”.
K.Əsədovun sözlərinə görə, bu siyasətin hüquqi dayağı da “Təhsil haqqında Qanun”un 14.2-ci maddəsində təsbit olunub: dövlət müəllimin əməyinin sosial müdafiəsini artırmalı və təhsil sahəsində çalışanların maddi təminatını yaxşılaşdırmalıdır.
“Tam ştat modelində müəllimin maaşının ikiqat müəyyənləşdirilməsi bəzi suallar yaradır: büdcə bu yükü daşıya biləcəkmi, yoxsa müəllimlər arasında yenidən bərabərsizlik yaranacaq? Təhlil göstərir ki, bu sistem bütün müəllimlərə şamil olunmur və dövlət üçün ağır yük yaratmır. Çünki ölkədə 60–70 min müəllim olduğu halda, tam ştata yalnız 20 min müəllim keçəcək. Bu, ümumi kontingentin təxminən 15 faizidir. Tam ştat modelinin yalnız böyük məktəblərdə tətbiqi maliyyə yükünü kəskin şəkildə azaldır. Kənd məktəblərində şagird sayı az olduğuna görə model tətbiq olunmayacaq. Bu da dövlətin xərclərini idarəolunan səviyyədə saxlayır. Əlavə olaraq, tam ştat modeli saathesabı sistemdə mövcud olan pərakəndə ödənişlərin ləğvini təmin edir. Saathesabı dərslər üçün ödəmələrin illik büdcəsi yüz milyonlarla manata çatır. Sistem dəyişdikdə bu xərclər azaldığı üçün maaş artımı üçün əlavə mənbə yaranır”.
K.Əsədovun sözlərinə görə, dünya təcrübəsi bunu təsdiq edir və Estoniya, Latviya, Litva və Çexiya kimi ölkələrdə tam ştat modeli məhz resursların daha səmərəli bölünməsi və müəllimin məktəbdə tam gün fəaliyyətdə olması üçün tətbiq olunub. “OECD hesablamalarına görə, tam ştat modelinə keçən sistemlərdə orta müddətdə əlavə büdcə yükü azalır, çünki tətbiq olunan resurslar təkrar mexanizmlərə deyil, sabit əməkhaqqına yönəlir. Estoniyada tam ştat modelinə keçiddən sonra müəllim maaşlarının artmasına baxmayaraq, əlavə dərs yükü ödənişləri 35 faiz azaldılıb və bu, sistem xərclərinin ümumilikdə 8–10 faiz optimallaşmasına səbəb olub. Azərbaycan modeli də eyni məntiqə əsaslanır: maaş artırılır, lakin pərakəndə xərclər aradan qaldırılır və səmərəlik yüksəlir.
Burada nəzərə alınmalı digər mühüm məsələ “Ümumi Təhsil haqqında Qanun”un 30.1-ci maddəsində göstərilən diferensial əmək ödəmə mexanizmidir. Qanun açıq şəkildə bildirir ki, müəllimin əməkhaqqı onun iş yükü, fəaliyyət növləri və nəticələrinə görə differensial şəkildə müəyyən edilə bilər. Tam ştat modeli bu hüquqi çərçivəyə tam uyğun gəlir. Bu sistemdə yenə əvvəlki kimi “kimə düşdü, kimə düşmədi” prinsipilə deyil, peşəkar meyarlarla seçilən müəllimlər yüksək əməkhaqqı alacaq. Bu isə neqativ qruplaşma deyil, peşəkar ixtisaslaşmadır. Sertifikasiyada yüksək nəticə göstərən, metodik fəaliyyətə hazır olan, məktəbdə tam iş günü işləyə biləcək müəllimlər bu modelə daxil olacaq. Bu yanaşma müəllimlər arasında sağlam rəqabət yaradır və keyfiyyətin yüksəlməsinə xidmət edir”.
K.Əsədovun sözlərinə görə, apardığı təhlillər göstərir ki, yeni model tətbiq olunduqda məktəbdaxili pedaqoji proses köklü şəkildə dəyişəcək. K.Əsədov qeyd etdi ki, müəllimin 18–24 saatı dərsə, qalan 12 saatı isə metodik hazırlığa, şagirdlərlə fərdi işə, layihələrə, qiymətləndirmə prosedurlarına ayrılacaq. “Bu, həm dərslərin keyfiyyətini yüksəldir, həm də məktəbin akademik mühitini gücləndirir. Hazırkı sistemdə dərsdənkənar fəaliyyət zəif olduğu üçün müəllim və şagird arasında peşəkar əlaqə yalnız dərs saatı ilə məhdudlaşır. Tam ştat modelində müəllim məktəbdə olduğu üçün fərdi dəstək, konsultasiya, ev tapşırıqlarının izahı və bacarıq əsaslı işlər daha sistemli formada həyata keçiriləcək.
Bununla yanaşı, kənd məktəblərinin bu modelə keçə bilməməsi struktur bərabərsizliyi yarada bilər. Ancaq bu, maliyyə çatışmazlığından deyil, real infrastruktur və şagird axını fərqlərindən qaynaqlanır. Nazirliyin bu modeli yalnız böyük məktəblərə tətbiq etməsi maliyyə risklərini azaltmaqla yanaşı, modelin mərhələli şəkildə sınaqdan keçirilməsinə imkan yaradır. Əgər nəticələr uğurlu olarsa, gələcəkdə digər məktəblərə də genişləndiriləcək.
Hesab edirəm ki, Elm və Təhsil Nazirliyi son 5 ildə müəllimin sosial rifahını artırmağa, əməkhaqqını yüksəltməyə, infrastrukturunu yaxşılaşdırmağa və peşəkar nüfuzunu artırmağa yönəlmiş ardıcıl siyasət həyata keçirib. Tam ştat modeli bu siyasətin ən məntiqli və sistemli davamıdır. Maaşın ikiqat artırılması büdcə üçün təhlükə yaratmır, çünki proses mərhələli, seçməli və optimallaşdırıcı mexanizmə əsaslanır. Bu model təhsil sisteminin keyfiyyətinin yüksəldilməsi, müəllim peşəsinin nüfuzunun artırılması və məktəbdə peşəkar mədəniyyətin formalaşdırılması baxımından Azərbaycanın son illərdə atdığı ən əhəmiyyətli addımlardan biridir”-deyə ekspert bildirdi.
İradə SARIYEVA
