Həmkarım, kimyaçı alim Rəsul Rəxşanlı maraqlı şəxsdir. Onun maraqlı cəhətlərindən, işlərindən xeyli danışmaq mümkündür. Fikrimizcə onlardan biri haqda açıq söhbət açmağın vaxtı çatmışdır. Həmin söhbəti biz özümüz açmaq istəyirik... Balaca balalarını necə intellektli böyütməyin yolları onu maraqlandırırdı.
Oxudu ki, XIX əsrin pedaqoq və psixoloqları bu haqda fikir söyləmişlər. Bunun üçün üç-dörd yaşlarından başlayarq balacalar düşünməyi tələb edən əyləncəli oyunlarla məşğul olmalıdırlar. Məhz belə oyunlar uşaqlarda intellekti, düşüncəni, diq-qəti, yaddaşı güçləndirir. Onların məktəbə hazırlıqlı olmalarına kömək edir. Gənc ata da belə etdi. Müxtəlif səpkili oyunlar axtarıb tapırdı, həm də təkcə yaşadığı şəhərdə yox. Uşaqlar isə onların heç biri ilə ciddi məşğul olmağa həvəs göstərmirdi. Məsələ də bundadır ki, oyunlarla ciddi məşğul olmadıqda intellektin inkişafına təsirindən söhbət gedə bilməz. Rəsul müəllim özü kimi gənc atalarla bu mövzuda söhbətlər etmiş, onların da uşaqlarının özlərini eyniylə apardıq-larını eşitmişdi. Araşdırmalardan belə nəticəyə gəlmişdi ki, balacaların əyləncəli oyunlara dərin-dən maraq göstərməmələrinin səbəbi onlarda motivasiyanın olmamasıdır. Güman ki, indiki uşaqlar ötən əsrlərin uşaqlarından maraqlarına görə fərqlənirlər. Motivasiyanı, marağı, hərəkət-verici səbəbi təmin edən oyunlar vacibdir. Yəni idman oyunları gərəkdir. Onlar da oyun nəticə-sində çempion, turnir qalibi adına layiq görülmək, medallar, mükafatlar almaq istəyirlər. Belə oyunlar isə dünya praktikasında yoxdur. Nə etməli? Deməli, ilk növbədə dünya, qitələr, ölkələr üzrə çempionatlar, habelə, beynəlxalq, regi-onal, yerli turnirlər keçirlməsi mümkün olan oyunların yaradılması vacibdir. Rəsul müəllim özü belələrini yaratmağı qarşıya məqsəd qoydu. Oyun yaratdı və nümunə hazırladı. Öz uşaqları ilə, onların yaşıdları ilə mükafatlar uğrunda yarışlar təşkil etdi. Nəticə müsbət idi. Uşaqlar oyunla maraqlandı, qalib gəlmək, təyin olunmuş aztapılan və ləzzətli mükafatları almaq uğrunda müba-rizəyə qoşulurdular. Dərindən maraqlandıqları, qələbəyə can atdıqları üçün baş işlətməli olurdu, nəticədə inkişaf da baş verirdi. Məhz belə oyunlar uşaqlarda müsbət dəyişiklikləri güçləndirir. Onların məktəbə hazırlıqlı olmalarına kömək olur. Bu yenilik İxtira sayılmalıdır. Kimya və onunla qovuşuq sahələrdə ixtiralarına görə çoxsaylı müəlliflik şəhadətnamələri ( sovet ölkəsində patent əvəzinə verilirdi) almış alim müstəqillik illərində patent almağa sənədləri hazırladı və aldı. Maraqlıdır, bəs hansı oyunu hazırladı? Uşaqlar üçün məhz idman oyunları yaradılmasında axtarişa başlayanda onun müşahidə-ləri köməyinə gəldi. Domino oynamağa həvəsli olub, lakin daşlardakı 6-dək xalları saya bilmə-yən balacaların müxtəlif xallı xanaları baş-başa qoymaqla düzgün oynadıqlarını güman edərək xoşhallandıqlarını ixtiraçı görürürdü. Onda fikir yarandı, xallarının sayı az olan daşlardan, məsə-lən, ən azı 3-dək saya bilər balaçalar üçün oyun dəsti və oyunları yaratmaq məqsədəuyğun olardı. Dominonun oyun qaydaları ilə yanaşı həm də daşlarının hansı tarazlığa uyğun hazırlan-dığından xəbərdar olduğundan ümidlə axtarışa başladı. Buna onun əsası vardı. Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, adı çəkilən tarazlıqdan faydalanan ixtiraçı alim Rəsul müəllim dünya çempionatı və müxtəlif səviyyəli turnirlər keçirilən domino dəstini sadə, oyununu bəsit, az intellekt tələb edən sayaraq qat-qat mürəkkəb dəst və yüksək intellekt tələb edən oyun ixtira etmişdi. Bu yenilikləri yaratdığına görə patent almışdı. Bu yenilikdə domino daşlarındakına bənzər yalnız bir cəhət vardı, bu da dördbucaqlı yastı daşlarda bir-biri ilə ardıcıl birləşmiş xanalar idi. Digər göstəricilər isə fərqli idi və müəllif onları daş yox, şana adlandırmışdır. Məsələn, fərqlərdən bəzilərini yada salaq. Şanaların sayı 36, üz tərəfində bir-biri ilə ardıcıl birləşmiş 3 xana, xana-lardakı xalların sayı 1-dən 9-dək idi. Həm də xallar xanalarda fərqli qaydada düzülmüşdü. Belə ki, 1-ci xanada 1, 2 və ya 3, 2-ci xanada 4, 5 və ya 6, 3-cü xanada 7, 8 və ya 9 xal vardır. Oyundakı gediş qaydası da fərqlidir. Şanalar baş-başa deyil, yan-yana, paralel qoyulur. Yan-yana dayanan eyni xallı 1 və ya 2 xana bir-birini tutur. Sonuncunun azad qalmış digər 1 və ya 2 xa-nası isə oyunu davam etdirmək üçün istifadə edilir. Bu cür şanalar və oyun qaydaları ilə seçilən yeni oyun daha dərin təhlil və intellekt tələb edir. İxtiraçı Moskvada Elmlər Akademiyasının Üzvi kimya institutunda işləyərkən müdir, professor, güçlü dominocu Mortikov təzə oyunla tanış olmuşdu. Belə fikir söyləmişdi ki, bu yüksək oyundur və əgər üzə çıxarsa özünə hörmət edən güclü oyunçular dominoya əl vurmayacaq, bunun tezliklə ciddi oyunçulara təqdim edilmə-sinə ehtiyac vardır. Bəli, bu da İdman aləmində bir ilk olmuşdur. Lakin təəssüflər olsun ki, res-publikamızda nə dövlət, nə də özəl qurumlar patent alınmış bu yeniliyə indiyədək diqqət yetir-məmişlər. Oyun dəstinin materialı plastika və taxta, istehsal texnologiyası asan olmasına bax-mayaraq. Həmçinin baxmayaraq ki, adi domino oyunu üzrə dünya çempionatlarında və beynəlxalq turnirlərdə mükafat bəzən 100 000 ADŞ dollarından yüksək də olur. Nə isə. Qayıdaq mövzumuzun ana xəttinə – uşaq oyunu hazırlanmasına. Rəsul müəllim bu dəfə qarşıya fərqli məqsədli tapşırıq qoydu, balacaların oynaya biləcəyi üçün münasib oyun dəsti və oyun yaratmaq. Təbii ki, yenə də oyun daşlarına və oyun qaydalarına görə dominodan fərqli olanını. Beləliklə, uşaqlar üçün də fərli oyun dəsti və oyunlar yarada bildi. İndisə qısaca bu oyun dəsti, şanalar, gediş qaydaları haqda. Şanalar 18 ədəd, üz tərəfində bir-biri ilə ardıcıl birləşmiş 3 xana, xanalarının hər birində 1, 2 və ya 3 xal. Şanaların 3-ü tripletdir, yəni xanalarında eyni sayda xal olur ( şəkil 1, şanalar 1, 2 və 3). 15 ədədi isə adidir, yəni 1, 2 və 3 xal xanalarda müxtəlif kombinasiyalarda yerləşir ( şəkil 1, şanalar 4, 5 və 6). Bu dəst və onunla oynanılacaq oyunlar ən azı 3-dək saya bilən balalar üçün düşünülmüşdür və necə deyərlər, əlçatandır. Bu dəst ilə bir neçə oyun oynamaq mümkündür. 1-ci gedişdən sonrakı hər növbəti gedişdə şana özündən əvvəlki şananın sağ tərəfinə yandan paralel qoyulur. Hər şana özündən əvvəlkinin 1 və ya 2 xanasını tutur. Yəni eyni xallı xanalar yan-yana durur və onlar bir-birini tutur. Sonuncunun digər 1 və ya 2 xanası azad qalır isə oyunu davam etdirmək üçün sərf edilir. 2-ci şəkildə 2 oyunçu arasındakı “6 şana” oyununun gedişləri verilir. Oyun dəstinin ha-zırlanması asan, materialı isə uçuzdur – plastika və taxta. İdman aləmində ilk dəfə olaraq azyaşlılar üçün məxsusi ixtira edilmiş bu oyunla müxtəlif miqyaslı çempionatlar və turnirlər keçirmək mümkün olacaqdır. Yəni, böyüklər kimi artıq ba-lacalar da Dünya və Avropa çempionu, ölkə çempionu, habelə beynəlxalq və d. turnirlərin qalibi adı uğrunda mübarizəyə qoşula biləcəklər. Bundan böyük motivasiya ola bilərmi? Bu oyunlar-da qalib gəlməkdən ötrü hər gediş öncəsi uşaqlardan düşünmək, təhlil etmək tələb edilir. Bala-caların inkişafını araşdıran pedaqoq və psixoloqların birgə rəyinə görə məhz bunun nəticəsində uşaqlarda əqli inkişaf və digər müsbət dəyişikliklər baş verir. Elm və Təhsil nazirliyi bu faydalı oyunu “Təhsil” idman-uşaq mərkəzində, məktəbəqədər müəssisələrdə, hazırlıq qruplarında, ibtidai siniflərdə tezliklə tətbiq edə bilər. Yarışların keçiril-məsinə də nail ola bilər. Təbii ki, balacalara qarşı xeyirxah istək olarsa. Övladlarının ağıllı böyüməsinə xüsusi diqqət ayıran əcnəbilər yenilikdən xəbər tutduqda şübhəsiz ki, bizdən onu alıb özlərində tətbiq edəcəklər. Ölkədə və xarıcdə yaşayan iş adamlarımız oyun dəstinin isteh-salını, öyrədilməsini, müxtəlif miqyaslı yarışların keçirilməsini təşkil etməklə xeyirxah iş görə və gəlir götürə bilərdi. İş yerləri açılardı və s. Təəssüf, bunların heç biri baş tutmadı.
Lakin bu oyunun tətbiqinə əlaqədar qurumlar diqqət yetirməsələr də onun əsil dəyərini anlayan ixtiraçı-müəllif əsla ruhdan düşmədi. Daim oyunu irəli aparmaq, daha geniş miqyas-da uşaqlara çatdırmaq haqda düşünməkdə, axtarışlar aparmaqda davam etdi. Oyunun ölkədə və beynəlxalq aləmdə tezlikə və geniş miqyasda yayılmasının bir etibarlı yolu da internet üçün multiplayer variantının hazırlanmasıdır. Bakıda fəaliyət göstərən “Tayqatech” şirkətinin rəhbər-liyi yeniliyi layiqincə dəyərləndirdi. Şirkətin bacarıqlı mütəxəssisləri oyunun multiplayer vari-antını işləyib hazırladı. Bu da Dünyada bir ilkdir. Hansı mənada? İndiyədək uşaqlar üçün multiplayer oyunları hazırlanmışdır, lakin təəssüflər olsun, onların böyük əksəriyyəti savaş oyunlarıdır. Uşaqlar arasında savaşın təbliği isə heç də bəyənilən deyildir. Rəsul müəllimin təklifi ilə ilk dəfə olaraq azyaşlıların intellektinə, düşüncə qabiliyyətinə, yaddaş və diqqətinin güçləndirilməsinə müsbət təsir göstərən oyunun multiplayer variantı işlənib hazırlandı. Ümid etmək olar ki, yeniliyin hər iki variantda – fiziki və internet yayımı ilə uşaqlarımızın oynayaraq faydalanmasında Elm və Təhsil Nazirliyi də, İdman və Gənclər Nazirliyi də fəallıq göstərə bilər. İnternet vasitəsilə multiplayer oyunlarında onlarla, yüzlərlə, minlərlə uşaqlar eyni zamanda öz aralarında oynaya bilər, habelə çempionatlarda, turnirlərdə iştirak edə bilər. Məhz uşaqlara faydalı keyfiyyətləri aşılayan, təşviq edən oyunun multiplayer variantının hazırlanmasını ixtiraçı- müəllif qərarlamışdı. Əslində multiplayerin işlənib hazırlanması heç də asan iş deyil. İndiyə-dək bu sahədə işləməmiş bizim istedadlı mütəxəssislərimiz problemin əhəmiyyətini nəzərə ala-raq həllini öz üzərinə götürdü və öhdəsindən bacarıqla gəldi. Təbii ki, onlara təşəkkür düşür və müəllif olaraq Rəsul Rəxşanlı dərin təşəkkürünü söylədi. Lakin bununla is bitməyır. Multiplayer proqraqmı hazırlanıbsa gələcəkdə respublikamızın, eləcə də dünyanın müxtəlif şəhərlərində ya-şayan balacalar bir-biri ilə bizim oyunumuz üzrə yoldaşlıq görüşlərində, çempionatlarda, turnir-lərdə iştirak edə, faydalana biləcəklər. Bu isə heç də müəllifdən asılı deyil. Bəlkə də belə yenilikləri əcnəbi alim və mütəxəssislər etmiş olsaydı bizim əlaqədar qurum-larımız, iş adamlarımız şişirdilməsinə ehtiyac olmayan bu yenilikləri bir az da şişirdərək ölkə-mizdə tətbiqinə çalışardlar. Maraqlıdır, bizim doğma vətəndaşlarımızın yaratdıqlarına ögey mü-nasibət bundan sonra dəyişəcəkmi? Multiplayer variantının realizəsi ilə də müvafiq dövlət qurumları və özəl şirkətlər məşğul ola bilər. Münasibət müvafiq olarsa yeni iş yerləri açılar, balacalarımız faydalanar, Azərbay-canımız da Dünya idmanına oyun vermiş nadir fe-fakto ölkələrdən birinə çevrilər. Etiraf edək ki, görülmüş bu işlər kifayət qədər faydalı və həcmlidir. Lakin uşaqlara olan sevgisi onu sakit buraxmadı. Daha birini yaratmağa səslədi. Nərd oynamağı bacarmayan uşaq-ların necə maraqla zərləri atdıqlarını və daşların yerini düzgün dəyişmədiklərini, amma buna baxmayaraq nərd oyunu oynadıqlarını təsəvvür etdiklərinin dəfələrlə şahidi olurdu. Niyə də uşaqların həqiqətən oynaya bilməsi və reallıqda ləzzət almaları üçün müvafiq nərd dəsti və oyunları yaradılmasın? Məgər bu gözəl olmazdımı? Müşahidələrdən təsirlənmiş Rəsul müəllim belə düşündü. Təkrarən haşiyədən azca kənara çixaq. Dünya miqyasında çempionatlar və turnirlər təşkil edilən backgammon nərd dəsti və oyunu nərdçilərin sevimlisidir. Lakin bu nərdtaxta da, elə oyun da Rəsul müəllimə bir növ qaneedici təsir bağışlamırdı. Onun fikrindən daha yüksək intel-lekt tələb edən yeniliklər keçirdi. Zaman-zaman gözlədi, yeniliklər ortaya çıxmadı. İxtiraçı isə bu qənaətdə idi ki, backgammon nərd dəstinin imkanları tükənmişdir. Özü hərəkətə keçdi. Yenə də Dünyamız ilk nələrisə ala bildi. Rəsul müəllim araşdırmalar nəticəsində belə qənaətə gəldi ki, yüksək oyun yaratmaqdan ötrü ilk növbədə daha geniş imkanlara malik nərdtaxta dəs-tinə ehtiyac vardır. Onun çalışmaları nəticəsiz qalmadı, məqsədinə nail oldu, yeni nərd komplek-ti yarada bildi. Bu nərdtaxtada oyunçuların atdığı zərlər 8 üzlüdür. Daşlar 40(=20+20) ədəd, xanalar 32(= 8x4)-dir. Atılmaqdan ötrü deyil, oyun stavkasını, yəni uduş dəyərini hər dəfə 2 qat olmaqla artıqmağa istifadə edilən dabl-kub zəri də saxlanıldı. Hə, bu dəstin imkanları həqiqə-tən genişdir. Deməli, bu nərdtaxtada daha yüksək intellekt tələb edən oyun hazırlamaq müm-kündür. Dünya, qitələr çempionatı, habelə digər miqyaslı çempionat və turnirlərin keçirildiyi backgammon oyununun yeni nərdtaxtaya münasib variantı yaradıldı. Oyun yenidirsə onda yeniliklər az olmamalıdır. Təbii ki, daşların ilkin düzülüşündə, gediş-lərin edilməsində, son hissədə daşların evlərdən çıxarılmasında yeniliklər vardır. Yada salmaq yaxşı olardı ki, nərd üzrə çempionatlar və turnirlər çox gəlirli yarışlardır. Təsadüfi deyil ki, hər İl ərzində müxtəlif ölkələrdə çoxlu sayda, mükafat məbləği isə böyük və orta olan yarışlar təşkil edilir. Maraqlıdır ki, hər hanşı idman oyunu sahəsində yalnız 1 (bir) beynəlxalq federasiya oldu-ğu halda nərd sahəsində 3 (üç) federasiya fəaliyyət göstərir. Yəqin ki, bu fakt nədənsə xəbər ve-rir. Rəsul Rəxşanlı bu yeniliklərini Ümumdünya Nərd Assosasiyasının baş katibi Fornaserə nü-mayiş etdirəndə o, xoş təəccüb hissi ilə ürəkaçan sözlər söyləmişdi. Bu yenilik üzrə beynəlxalq miqyasda yarışlar keçirilməsindən ötrü oyunçuları hazırlamaq vacibdir. Bunun üçün ən qısa yol ilk növbədə öz şəhərinizdə oyunların keçirilməsidir. Təəssüf ki, bizdə bu işə qolunu çırmalayan tapılmadı. İxtiraçı necə deyərlər gümanı gələn qapıları döydü, Bakıda keçirilən beynəlxalq və respublika idman konfranslarnda çıxışlar etdi. Biz Bakıda nərd üzrə turnirlər keçirməklə həm hazırda oynanılan backgammon və longgammon oyunları, həm də Azərbaycanda yaradılmış yeni oyunlar üzrə yarışların keçirilməsini təşkil etməklə paytaxtımızı daha geniş miqyaslı və daha nüfuzlu nərd oyunları mərkəzinə çevirə bilərik, İstanbul, London kimi. Doğma şəhərimizi öz doğma oyunlarımız üzrə yarışların keçirildiyi mərkəzə də çevirə bilərik. Təkrar qayıdaq söhbətimizin ana xəttinə – uşaq oyunlarına. Qarşııdakı tapşırıq isə yenə əks istiqamətdə idi, yəni daha yüksək intellekt tələb edən deyil, uşaqların reallıqda oynaya bilə-cəyi yeniliyi yaratmaq gərək idi. Uşaqların həqiqətən reallıqda ləzzət alaçaqları və bu səbəbdən oynamağa dərindən maraq göstərəcəyi nərd dəsti və oyunları yaratmaq. İxtiraçı qarşıya tapşı-rıq qoydu: uşaqların oynaya biləcəyi nərdtaxta və oyunlar yaratmaq. Bu dəfə ən azı 4-dək saya bilən uşaqlar üçün ikinci nərdtaxtanı və oyunları hazırlamaqda qərarlı idi. İlk mərhələdə nərdtaxtanı hazırladı. Zərlər 4 üzlüdür. Daşlar 20(=10+10) ədəd, xana-lar 16(= 4x4)-dir. Sonrakı mərhələdə oyunların bu nərdtaxtaya münasib variantları yaradılmalı idı. Bunlar da yaradıldı, həm backgammon (döymə) , həm də longgammon (uzun) oyunları. Bun-lar da öz növbələrində və öz sahələrində ilk oldu. Bunlara da patent düşürdü və verildi. De-məli, ilk dəfə olaraq uşaqlar arasında da nərd oyunları üzrə müxtəlif miqyaslı çempionatlar və turnirlər keçirilməsinə başlamaq mümkün olacaqdır. Bu oyunları ilk dəfə məhz Bakıda – uşaq nərd dəstinin və oyunlarının vətənində keçirmək çox gözəl olardı. Sonra isə belə yarışları ənənə halına salmaq çətin olmazdı. Söhbət açdığımız hər iki yeni uşaq oyun dəstinin hazırlanması sadə, materialları plastika və taxta isə ucuzdur. Onların istehsalını qısa zamanda sahmana salmaq mümkündür. Belə fay-dalı oyunları məktəbəqədər, məktəbəhazırlıq, məktəbin aşağı sınıflərində, uşaq idman klubla-rında, evdə oynamaq mümkündür. Təəssüf olsun ki, ixtiradan illər ötsə də bu faydalı, xeyirxah işə başlamaq kimsənin fikrindən, qəlbindən hələ də keçməmişdir. Yəqin ki, bu işin əhəmiyyətini nəzərə alaraq Elm və Təhsil nazirliyi müstəqil, bəlkə də Gənclər və İdman nazirliyi ilə əl-ələ verərək yaxın vaxtlarda oyunların tətbiqini həyata keçiriləcəkdir. Uşaqlarımız bu yeniliklərdən yalnız faydalanacaqlar. Oyunlar övladlarının intellektli böyüməsinə əhəmiyyət verən xaricilərin də diqqətindən yayınmayacaqdır. Eyni zamanda oyun dəstlərinin istehsalının, yarışların keçiril-məsinin gəlirliyi diqqəti cəlb edəcəkdir. Əslində innovativ yol ilə meydana gəlmiş və idman aləmində həqiqətən yeni olan uşaq idman oyun dəstlərinin və oyunlarının idman arenasında praktiki olaraq istifadəyə verilməsi heç də sıradan olan, yerli əhəmiyyətli yenilik, uğur sayıla bilməz. Onların Respublikamızda yara-dılması qürurverici olsa da illər ərzində gözü yollarda qalmış Dünya uşaqlarIna təqdim edil-məməsi xoşagələn sayıla bilməz. Onları gələcəyimiz adlandırdığıımız uşaqlarımızın istıfadəsinə mümkün qədər tez verməyimiz daha düzgündür. Sonda xatırladaq ki, macar Rubikin yaratdığı Kubik Rubik oyunu əyani surətdə dünya-ya göstərdi ki, yeni idman oyunu ilə bağlı istehsal, müxtəlif miqyaslı yarışların keçirilməsi nə dərəcədə gəlirlidir, müxtəlif istiqamətlərdə nə dərəcədə perspektivlidir. Azərbaycan həm də məxsusi uşaq oyunları üzrə yarışlar keçirən ilk ölkə adını qazana biləcəkdir. Təəssüflər olsun ki, bizim nə rəsmi qurumlarımız, nə də iş adamlarımız hələ də idman oyunlarına maraq göstər-mirlər. Onlarda bu işə, bu sahəyə hələ də maraq, necə deyərlər, iştaha açılmayıb. Biz Bakıda uşaq idman oyunları üzrə çempionatlar və turnirlər keçirməklə, həm də Azər-baycanda yaradılmış yeni oyunlar üzrə yarışları təşkil etməklə paytaxtımızı daha geniş miqyaslı, daha nüfuzlu idman mərkəzinə çevirə bilərik. “Azərbaycanda idmanın inkişafının yeni yol xəritəsi”nin hazırda hazırlanması çox se-vindiricidir. Fikrimizcə ilk dəfə olaraq bizdə uşaq idman oyunlarının yaradılması, həm də məhz patent səviyyəsində yaradılması Respublikamızda idmannın yeni istiqamətinin yaranması və inkişafı baxımızdan idman aləminə verilmiş orijinal və gözəl töhfədir. Bu oyunlarımızla əlaqə-dar layihənin hazırlanmasının, Elm və Təhsil Nazirliyinin təklifi və dəstəyi ilə layihənin yeni yol xəritəsinə daxil edilməsinin təbii ki, Nazirliyin nüfuzuna da təsiri olacaqdır. Eldar MƏMMƏDBƏYLİ, kimya elmləri doktoru, professor
