Milli adət-ənənələr hər bir cəmiyyətin bədii mədəniyyətinin ən mühüm hissələrindən biridir, milli kimliyin formalaşmasının, nəsillərin və dövrlərin mənəvi əlaqəsinin möhkəmlənməsinin əsasıdır.
Buna görə də onun qorunub saxlanması, qloballaşmanın intensivləşən prosesləri şəraitində daha da inkişaf etdirilməsi Azərbaycanda da ən vacib vəzifələrdən biridir. Mənəvi köklərə qayıdış, milli adət-ənənələrin dirçəldilməsi, mədəniyyət və mənəviyyat, əxlaq tərbiyəsi sahəsində aktual məsələlərin həllinin səmərəli vasitələri sırasında da milli adət-ənənələrin qorunması çox önəmli yer tutur.
Milli xarakterin mənəvi-əxlaqi əsasları
Milli adət-ənənələrə diqqətli münasibət xalqın tarixi təcrübəsinin davamlılığının, milli xarakterin mənəvi-əxlaqi əsaslarının bərpasının şərtlərindən biridir. Hər bir xalqın adət-ənənələri sistemi onun uzun əsrlər boyu apardığı maarifçilik səylərinin nəticəsidir. Bu sistem vasitəsilə hər bir xalq özünü, mənəvi mədəniyyətini, xarakterini, psixologiyasını ardıcıl nəsillər silsiləsində təkrar istehsal edir.
Adət və milli mədəniyyət ənənələrin dirçəldilməsi bu gün dövlətin müasir mədəni-maarif siyasətinin ən mühüm ideoloji, əxlaqi və estetik vəzifəsi kimi getdikcə daha çox ön plana çıxır. Dövlət strukturlarının ümumi vəzifəsi təkcə maliyyə problemlərini həll etmək deyil, həm də ənənəvi mədəniyyətlə bağlı peşələrin nüfuzunu yüksəltməkdir. Nəzərə almaq lazımdır ki, milli adət-ənənələr, onların əsasında ərsəyə gələn milli dəyərlər sistemi ilə güclü dövlətçilik quruculuğu arasında sıx bağlılıq var. Çünki, hər bir dövlətin gücü, ilk növbədə, adət və ənənələrin cəmiyyəti əxlaqi, milli vətənpərvərlik baxımından düzgün istiqamətə yönəltməsindən, onları doğru təməllər üzərində tərbiyə etməsindən asılıdır. Milli adət-ənənələr mürəkkəb dinamik sistem kimi çoxsaylı funksiyaları yerinə yetirir. Onun əsas funksiyası insan və yaradıcılıq vəhdətidir. Ən əsası sosial təcrübənin ötürülməsi funksiyasıdır. Əsrlər boyu yaşamaq üçün ən məqsədəuyğun olan, bir çox nəsillərin təcrübəsi ilə sübut edilmiş təbii mühitdə və cəmiyyətdə davranış stereotipləri xalqın sağ qalmasını təmin edən, mənəvi və fiziki sağlamlığını qoruyub saxlamağa kömək edən xalq adət-ənənələrində öz əksini tapıb. Xalq mədəniyyəti, insanların bir çox nəsillərinin ən yaxşı sosial təcrübəsini özündə cəmləşdirərək, bunu yaşayışında istifadə etməsi dinamik tərəqqi üçün də mühümdür. Milli adət-ənənələrin tənzimləyici funksiyası insanların ictimai və şəxsi fəaliyyətinin müxtəlif aspektlərinin müəyyən edilməsi ilə bağlıdır. Bundan başqa, milli adət-ənənələr əmək, məişət, şəxsiyyətlərarası münasibətlər sferasında əxlaq və hüquq kimi normativ sistemlərə əsaslanaraq insanların hərəkətlərini, hətta müəyyən maddi və mənəvi dəyərlərin seçimini tənzimləyir. Tənzimləmə funksiyasının əsasını etnik qrupun tarixi mədəni dəyərləri təşkil edir, nəticədə həyat normalarına çevrilir. Milli adət-ənənələr inbu funksiyası olmasaydı, cəmiyyət mövcud ola bilməz, onun üzvləri əxlaqi meyarların və icma həyatının qaydalarının vəhdətini itirər, bunsuz hər hansı sosial, mənəvi və mədəni birlik qaçılmaz olaraq parçalanardı. Bir sözlə, adət və ənənələr insan münasibətlərinin tənzimləyici və istiqamətverici funksiyasını yerinə yetirir. Qloballaşan dünyada milli dövlətçilik ideyalarının yeni nəsillərə daim aşılanması, dövlətin mədəni tərəqqisi, sivil dünya birliyinə inteqrasiyası prosesi kimi ali dəyərlərə xüsusi olaraq diqqət yetirilir. Bütün bu funksiyalar milli adət-ənənələrdən müasir cəmiyyətin sosial, mədəni və təhsil fəaliyyəti sferalarında səmərəli istifadə etməyə imkan verir.
Mənəvi-mədəni dirçəliş yolu
Bu gün ölkəmizdə bütövlükdə dövlətin siyasəti yerli xalqların etnik-mədəni həyatını dəstəkləməyə, onların ana dilini, adət-ənənələrini, ədəbiyyatını, sənətkarlığını və mədəniyyətini qoruyub saxlamağa yönəlib. Festivallar, folklor bayramları getdikcə ekzotik deyil, gündəlik həyatın bir hissəsinə çevrilir. Mahnı, rəqs, xalq geyimləri müsabiqələri, əl işlərinin sərgi və satışı, yerli xalqın qədim tarixini əks etdirən teatr tamaşaları - bütün bunları demək olar ki, hər il baş verən rəngarəng tədbirlər sırasında yer alır.
Belə parlaq, rəngarəng bayramlar öz iştirakçılarını rahat atmosferdə Azərbaycan torpağında yaşayan müxtəlif xalqların adət-ənənələri, şifahi xalq yaradıcılığı ilə tanış etməklə yanaşı, onları birləşdirir, yaxın və başadüşülən edir. Bunlar bütövlükdə ölkənin mənəvi-mədəni dirçəlişi üçün mühüm rol oynayır. Qeyd edək ki, son vaxtlar milli adət-ənənələrin müxtəlif təzahürlərinə də diqqət yetirilir: xalq mahnılarının səhnədə populyarlaşması, geyimlərdəki xalq motivləri, sənətkarların sərgiləri və sair bunun təsdiqidir. Ümumtəhsil məktəblərində şagirdlər milli adət-ənənələrin, xalq mədəniyyətinin çoxşaxəli dünyası ilə tanış edilir. Eyni zamanda, uşaqların xalq adət-ənənələri ilə kütləvi şəkildə tanış olması problemləri həllini tapmamış qalır. Hesab olunur ki, orta məktəb bazasında “Estetik etno-mədəni mərkəz” modelindən də istifadə olunmalıdır. Onun əsas vəzifələri təkcə şagirdlərin estetik mədəniyyətini təkmilləşdirmək deyil, onu xalq mədəniyyəti, onun öyrənilməsi, dərindən və diqqətlə dərk etməsi əsasında təkmilləşdirməkdən ibarətdir. Belə mərkəzdə müəllimlərin işində xalq mədəniyyətinə, milli adət-ənənələrə xas olan dəyərlər üstünlük təşkil etməlidir. Mərkəzin əsas vəzifələrindən biri əldə edilmiş biliklər, normalar və mənimsənilmiş mədəni, o cümlədən etno-mədəni dəyərlər əsasında reallığı yaradıcı, müsbət transformasiya etməyə qadir şəxsiyyətin formalaşdırılmasıdır. Bu proses bir neçə inkişaf meyllərinin qarşılıqlı təsiri əsasında baş verir.İlk növbədə estetik etnomədəni dəyərlərin dərk edilməsi və mənimsənilməsi burada ön planda yer alır. Burada mütləq nəzərə alınmalıdır ki, min illər boyu formalaşan və Azərbaycan xalqının yüksək mənəvi dəyərlərə malik olduğunu göstərən təkraredilməz adət və ənənələr millətimizin keçmişi ilə bu günü və gələcəyi arasında sarsılmaz bir mənəvi körpü rolunu oynamaqdadır. Adət və ənənələr yetişməkdə olan gənc nəsildə güclü təsir buraxaraq onların vətən, millət, xalq sevgisi ruhunda tərbiyə olunmasında əsl həyat məktəbi rolunu oynayır. Həmin adət və ənənələr mənəvi baxımdan nə qədər zəngin olsa, həmin gənclər də o qədər cəmiyyət üçün xeyirli şəxs kimi yetişir və dövlətin daha da güclü olmasına öz töhfəsini verir. Bütün bunlar milli adət-ənənələrin cəmiyyətin tərəqqəsində hansı böyük rol oynadığını çox açıq şəkildə nümayiş etdirir.
Tahir TAĞIYEV Yazı Azərbaycan Respublikasının Medianın İnkişafı Agentliyinin maliyyə dəstəyilə çap olunur.
