Mövcud dünya təcrübəsi göstərir ki, hazırda şəhərlər iqtisadi inkişafın mühərrikidir. BMT-nin məlumatına görə, şəhərlər ümumi daxili məhsulun 60 faizini və iqtisadi artımın 80 faizini təmin edir. Bununla belə, urbanizasiyanın mənfi tərəfi də var.
Məsələ burasındadır ki, iş və gələcək üçün daha yaxşı şanslar axtarmaq məqsədilə müxtəlif ölkələrdə və müxtəlif qitələrdə getdikcə daha çox insan şəhərlərə axışır. Müxtəlif hesablamalara görə, dünyanın şəhər əhalisi hər gün təxminən 200 min nəfər artır. Bu məlumatlar Ümumdünya İnsan Məskənləri Təşkilatının Proqramının hesabatlarında da öz təsdiqini tapır. Bu gün dünya əhalisinin yarısı şəhərlərdə və şəhər aqlomerasiyalarında yaşayır. BMT-nin proqnozlarına görə, əsrin ortalarında şəhər əhalisinin payı dünya əhalisinin üçdə ikisini təşkil edəcək. İstifadə olunan bütün enerjinin 75 faizi və karbon qazı emissiyasının təxminən 80 faizi şəhərlərin payına düşür. Bundan başqa, urbanizasiya işsizlik və evsizlik, gecəqondu sakinlərinin sayının artması, cinayətkarlıq, gözlənilən ömür uzunluğunun azalması və xəstələnmənin artması kimi problemlərin, Yer kürəsinin iqlim dəyişikliyinin səbəblərindən biridir. Amma iş tapmaq üçün yüksək şans, universitetlərə, muzeylərə və kinoteatrlara, iaşə obyektlərinə, xəstəxanalara əlçatanlıq kimi faktorlar urbanizasiyanın intensivləşməsinə səbəb olur. Şəhər sakinlərinin ixtiyarında daha inkişaf etmiş nəqliyyat infrastrukturu var. Problem Azərbaycandan da yan keçməyib. Azərbaycanda, özəlliklə paytaxt Bakı və onun çevrəsində yaşayan insanların sayı artır. Rəsmi bilgilər yalnız rayon və şəhərlərdə rəsmi qeydiyyatda olanların sayını əks etdirir. Ancaq bir çox müstəqil ekspert ölkədə kəskin daxili miqrasiya olduğunu bildirir. Bölgələrdə iş və gəlir imkanlarının aşağı olması insan köçünün başlıca səbəbidir. Axır ki, rəsmi açıqlanan bilgilər də daxili miqrasiyanın yüksək olmasını təsdiqləyib. Azərbaycanda iqtisadi fəaliyyət paytaxt Bakı və ona yaxın ərazilərdə daha aktivdir. “Böyük Bakı” adlandırılan bu əraziyə Bakı və Sumqayıt şəhərləri, eləcə də Abşeron rayonu daxildir. Azərbaycanda əhalinin siyahıyaalınması son dəfə 2019-cu ildə aparılıb. Onun nəticələri göstərir ki, Abşeron yarımadasında əhalinin gerçək sayı rəsmi qeydiyyatdakılara nisbətdə daha çoxdur. Məsələn, 2019-cu ilin əvvəlinə olan rəsmi rəqəmlərinə görə, Abşeron rayonu əhalisinin 213 min nəfər olduğu açıqlanmışdı. Həmin il keçirilən siyahıyaalma zamanı üzə çıxıb ki, orada 476 min nəfər yaşayır. Başqa sözlə, Abşeron rayonunda yaşayanların gerçək sayı rəsmi qeydiyyatdakı əhalinin sayından 263 min nəfər çoxdur. Bu rayonda özəlliklə Xırdalan şəhərinin real əhali sayına dair göstəricilər çox yüksəkdir. Ötən ilin əvvəlinə olan bilgiyə görə, şəhərin rəsmi əhalisi 101 min nəfərdir, ancaq siyahıyaalma zamanı şəhərdə bundan iki dəfə çox - 206 min nəfərin yaşadığı üzə çıxıb. Təsadüfi deyil ki, bir müddət öncə Abşeron rayonunun icra hakimi də Xırdalan şəhərindəki məktəblərdə yaranmış durumla bağlı maraqlı açıqlamalar vermişdi. Məlum olmuşdu ki, hazırda 2 min nəfər şagird tutumu olan Xırdalan şəhər 1 saylı tam orta məktəbində 6 min şagird, 1 min 380 nəfər şagird tutumu olan Xırdalan şəhər 2 saylı tam orta məktəbində 6 min 177 nəfər şagird, 960 nəfər şagird tutumu olan Xırdalan şəhər 5 saylı tam orta məktəbində 3 min 279 şagird, 640 nəfər şagird tutumu olan Saray qəsəbə 2 saylı tam orta məktəbində isə 2 min 24 nəfər şagird təhsil alır.
Daxili miqrasiyanın əsas yönlərindən biri də Sumqayıtdır. Siyahıyaalmanın aparıldığı 2019-cu ildə açıqlanan bilgiyə görə, Sumqayıt şəhərinin rəsmi əhali sayı 343 min nəfərmiş. Amma Dövlət Stattistika Komitəsi siyahıyaalma zamanı müəyyənləşdirib ki, şəhərdə mövcud əhali sayı 491 min nəfərdir. Bu, o deməkdir ki, Sumqayıta ölkənin digər ərazilərindən, ən azı, 148 min nəfər köçüb. Belə çıxır ki, şəhərdə yaşayanların sayı rəsmi qeydiyyatda olanlardan, ən azı, 43 faiz çoxdur. Ölkə içərisindəki miqrasiyanın başlıca yönü, təbii ki, paytaxt Bakıdır. 2019-cu ilin əvvəlinə olan məlumatda Bakıda əhali sayının 2 milyon 277 min nəfər olması açıqlanmışdı. Siyahıyaalmaya dair bilgilərdə isə paytaxtda rəsmi açıqlanan rəqəmlərlə müqayisədə 340 min nəfər çox - 2 milyon 617 nəfərin yaşaması qeyd edilib. “Azadlıq” radiosunun məlumatına əsasən, siyahıyaalma ilə bağlı məlumatlardan aydın olur ki, Bakı və Sumqayıt şəhərlərində, eləcə də Abşeron rayonunda yaşayanların gerçək sayı rəsmi qeydiyyatda olan əhali ilə müqayisədə, ən azı, 750 min nəfər çoxdur. Ancaq gerçək mənzərə bu rəqəmlərdən də yüksək ola bilər. Məsələn, bir çox müstəqil ekspert alternativ hesablamalarla Bakıda 3 milyondan çox insanın yaşadığını müəyyənləşdirib. Bu, siyahıyaalmada ortaya çıxan nəticədən, ən azı, 400 min nəfər çoxdur. Rəsmi rəqəmlərin təhlili göstərir ki, Azərbaycanda paytaxt və əyalətlərin iqtisadi göstəriciləri arasında kəskin fərq var. Ötən il ölkədə buraxılan sənaye məhsulunun 90 faizə yaxını paytaxt Bakıda istehsal edilib. Ölkədə ictimai iaşə dövriyyəsinin də 60 faizdən çoxu Bakının payına düşüb. Bu rəqəmlər paytaxtdakı iqtisadi aktivlik səviyyəsi ilə rayonlar arasındakı kəskin fərqi üzə çıxarır. Bakıda iqtisadi fəaliyyətin daha aktiv olması insanlara daha çox gəlir qazanmaq şansı yaradır. Rəsmi rəqəmlərə görə, paytaxtda orta aylıq əməkhaqqı miqdarı min manatdan yüksəkdir. Halbuki, ölkənin digər rayon və şəhərlərinin mütləq əksəriyyətində bu göstərici Bakıdan iki dəfə azdır və 400-500 manat arasında dəyişir. Gəlir imkanları ilə yanaşı, iş imkanları baxımından da bölgələr Bakıdan çox geri qalır. Məşğulluğa dair göstəricilərdən aydın olur ki, ölkədə sayı 1 milyon 700 min nəfərə yaxın muzdlu işçinin tən yarısı paytaxt Bakıda, qalan yarısı ölkənin geri qalan bölümündə fəaliyyət göstərir. Regionlarda yaşayan insanların dövlət idarəetməsi, təhsil, səhiyyə və hüquq-mühafizə sistemindən xaric sektorlarda iş tapmaq imkanı yox dərəcəsindədir. Mövcud iş yerləri ilə yanaşı, yeni açılan iş yerləri sayının da Bakıda çox olması diqqət çəkir. Son açıqlanan rəqəmlərə görə, ölkədə yeni açılan iş yerlərinin 80 faizdən çoxu Bakının payına düşür. Ötən ilin ilk yarısında Azərbaycanda 33 min 511 yeni iş yeri açılıb. Bunların 27 min 177-si Bakıdadır. Həmin dövrdə yeni yaradılmış 7 min 900 müəssisə və təşkilatın da 6 min 635-i Bakı ilə bağlıdır. Bölgələrdə iş yerlərinin sayca məhdud, gəlir baxımındansa az olması əhalinin Bakıya axışmasını doğuran əsas amildir. Amma hökumət indi bu məsələnin həlli üzərində genişmiqyaslı iş aparır. Xüsusən də işğaldan azad edilmiş ərazilər fonunda bu hal özünü qabarıq göstərir.
Ramil QULİYEV
