Birmənalı həqiqətdir ki, ekoloji problemlər planetin hər bir sakinini bilavasitə maraqlandıran və bəşəriyyətin gələcəyinin asılı olduğu aktual problemlərə aid edilməlidir.
İlk növbədə o baxımdan ki, sivilizasiyanın və elmi-texniki tərəqqinin inkişafı, Yer kürəsində əhalinin sürətli artımı, istehsalın həcmi və onun tullantıları təbiətlə cəmiyyət arasında qarşılıqlı əlaqə problemləri getdikcə kəskinləşir. İqtisadi, siyasi və ekoloji yanlış hesablamalardan ciddi şəkildə təsirlənən təbii mühitin hazırkı vəziyyəti ekspertlər tərəfindən kritik mərhələ kimi qiymətləndirilir.
Dünyada təbii tarazlıq pozulub, ətraf mühitə antropogen təsirlər artıb
Hazırda ekoloji vəziyyətə dünya miqyasında vurulan zərbə o həddə çatıb ki, təbiətin özünü sağaltması və özünütəmizləmə prosesi artıq mümkün deyil. Buna rəğmən təbii ehtiyatların aktiv şəkildə deqradasiyası və təhlükəli şəkildə məhv edilməsi baş verir. Planetin, demək olar ki, bütün guşələrində indiki nəsil gələcək nəsillərə aid olandan məntiqsiz şəkildə istifadə edir.
Mövcud vəziyyətdə qlobal ekoloji böhranın aradan qaldırılması bu gün bəşəriyyətin ən mühüm problemidir. Onu həll etmək üçün, ilk növbədə, idarəetmənin bütün iqtisadi modelinin ekoloji strategiyasını və taktikasını kökündən dəyişmək lazımdır. Elmin və iqtisadiyyatın bütün sahələrinin yeni yaranan “yaşıllaşdırılma” yanaşması da bu həqiqəti təsdiqləyir. Qeyd olunan həllin həyata keçirilməsi hərtərəfli ekoloji təhsil, Yer kürəsinin bütün əhalisinin ekoloji şüurunun tərbiyəsi şərti ilə mümkündür. Mülkiyyət formalarının genişləndirilməsi üçün sivil mexanizmlərin, ekoloji və iqtisadi səmərəlilik göstəricilərinin hərtərəfli təhlili üçün metodik işlənmələrin olmaması ekoloji rasional idarəetmə sisteminin yaradılmasının real xərclərini müəyyən etməyə imkan vermir. Resursların qorunması və ətraf mühitin mühafizəsi tədbirlərinin ekoloji və iqtisadi səmərəliliyinin strateji yüksəldilməsi bu fonda problemlə üzləşir. Sürətli və sabit inkişafın, təbii ehtiyatların, xammal və materialların birgə istifadəsini təmin edən və təbii mühitə mənfi təsirləri əhəmiyyətli dərəcədə azaldacaq qabaqcıl istehsal texnologiyasının istifadəsi də təəssüf ki, hər yerdə mümkün deyil. Xüsusən də XXI əsrdə insanın süni şəkildə yaratdığı texnosfer təbiətə təsir miqyasını sürətlə genişləndirir. Belə fəaliyyət təbii tarazlığı pozur və ekoloji reallığın yaranan mənzərəsinin məzmununu müəyyən edir. Bu fəaliyyətin əsas komponentlərini belə sadalamaq olar: 1) pozulmamış təbii icmaların ərazisinin kəskin azalması, bioloji müxtəlifliyin tədricən yox olması biosferin geri dönməz deqradasiyasına səbəb olur; 2) bərpa olunan təbii ehtiyatların çıxarılması, istifadəsi və şərtləri onların təbii artım sürətini keçir; 3) insanların yaratdığı tullantılarının miqdarı biosferin assimilyasiya qabiliyyətini keçib, bu da bir çox ekosistemin deqradasiyasına səbəb olub, tədricən iqlim dəyişikliyinin fəlakətli nəticələrinə gətirib çıxarır; 4) XXI əsrin əvvəllərindən başlayaraq, bərpa olunmayan mineral və yanacaq ehtiyatlarının ehtiyatları sürətlə azalmaqda davam edir ki, bu da öz növbəsində ciddi iqtisadi və siyasi problemlər yaradır. Beləliklə, cəmiyyətlə təbiət arasında qeyri-taraz münasibətlər, təbiət və ətraf mühitlə antropogen qarşılıqlı əlaqənin miqyasının artması ekoloji böhranların yaranmasına səbəb olur. Azərbaycan da bu problemləri üzləşdiyi işğal səbəbindən dərindən hiss edib. Ermənistanın işğalı başa çatsa da yaratdığı ekoloji problemlərin çözümü uzun illər sürəcək. Xatırladaq ki, Azərbaycanın Qarabağ iqtisadi rayonunda faydalı qazıntı yataqlarının qanunsuz istismarına qarşı Xankəndi-Laçın yolunda keçirilən etiraz aksiyası məhz bu səbəbdən 4 aydan çoxdur ki, davam edir. Bir daha xatırladaq ki, 2022-ci il dekabrın 3-də və 7-də Rusiya sülhməramlı kontingentinin komandanlığı ilə aparılmış müzakirələrin nəticəsi olaraq İqtisadiyyat Nazirliyi, Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyi, İqtisadiyyat Nazirliyi yanında Əmlak Məsələləri Dövlət Xidməti və “AzerGold” Qapalı Səhmdar Cəmiyyətinin mütəxəssislərindən ibarət heyət Rusiya sülhməramlı kontingentinin müvəqqəti yerləşdiyi Azərbaycan ərazilərində faydalı qazıntı yataqlarının qanunsuz istismarı, bundan irəli gələn ekoloji və digər fəsadlarla bağlı ilkin monitorinq aparmalı idi. Lakin sülhməramlıların hərəkətsizliyi ucbatından monitorinq baş tutmayıb. 2022-ci il dekabrın 12-dən etibarən isə etiraz aksiyası başlayıb. Bunun əsas səbəblərindən biri Qarabağda ekoloji böhranın qarşısını almaqdır.
Ekoloji böhran təhlükəsi artıq özünü qabarıq göstərir
Hazırda Azərbaycan üçün aktual məsələ ekoloji müstəvidə yaranan problemlərin həllinə nail omaqdır. Bu səpkidə ölkəmiz genişmiqyaslı fəaliyyət həyata keçirir. Azərbaycanın mövqeyi belədir ki, qlobal və milli ekoloji problemlərin həlli müasir yanaşmalar əsasında mümkündür.
Onu da qeyd edək ki, indi dünyada ekoloji vəzifələrin qoyuluşu insan cəmiyyətinin son 10 ildə üzləşdiyi ekoloji problemlərlə diqtə olunur. Planetin bəzi regionlarında bu problemlər o qədər kəskinləşib ki, 19-cu əsrin sonlarında alimlərin xəbərdarlıq etdiyi ekoloji böhran təhlükəsi artıq özünü qabarıq göstərir. Müasir ekologiyanın problemləri cəmiyyətin siyasi, iqtisadi, sosial və digər fəaliyyət sahələrində çoxsaylı səhvlər və yanlış hesablamaların nəticəsidir. Yəni, müasir ekoloji problemlər insan fəaliyyətinin nəticəsidir və bu insan problemləri təbiət probleminə çevrilib. XX əsrdə insanın təbiətə təsirinin miqyası biosfer sabitliyi həddinə yaxınlaşıb və indiki əsrdə bəzi göstəricilərə görə onu ötüb. Hazırda əsas ekoloji problem kimi aşağıdakıları xüsusi qeyd etmək lazımdır: atmosferin çirklənməsi və onun qaz strukturunun dəyişməsi nəticəsində yer səthinin temperaturunun yüksəlməsi, iqlim dəyişikliyi; ozon təbəqəsinin məhv edilməsi, nəticədə Günəşdən gələn, canlı orqanizmlərin həyatı üçün təhlükəli olan qısa dalğalı ultrabənövşəyi şüaların yet səthinə keçməsi; pozulmamış təbii landşaftların sahəsinin kəskin və bioloji müxtəlifliyin azalması: suyun və torpağın keyfiyyətinin tükənməsi və pisləşməsi; mineral və yanacaq-energetika ehtiyatlarının tükənməsi; Dünya Okeanının çirklənməsi və orada bioloji müxtəlifliyin azalması. Müasir ekologiyanın ən mühüm ümumi vəzifələrinə isə aşağıdakılar aid edilə bilər. Əvvəla, cəmiyyətlə təbiətin qarşılıqlı əlaqəsinin optimallaşdırılması, bu fonda da texnosferin inkişafının kəmiyyət parametrlərini və hədlərini müəyyən edən meyarların tapılması zəruridir. Bundan başqa, cəmiyyət və təbiət münasibətlərinin “yaşıllaşdırılmasına”, yəni, “yaşıl texnologiyaların” tətbiqinə xüsusi diqqət olunmalıdır. Antropogen təsirlərə münasibətdə biosferin sabitlik həddinin müəyyən edilməsi və bu dəyişikliklərin geri qaytarılması imkanlarının aydınlaşdırılmasına indi daha çox diqqət edilməsi də zəruridir. Mövcud ekoloji problemləri düzgün qiymətləndirməyə, modelləşdirməyə də ehtiyac var. Bu fonda cəmiyyətin ekoloji mədəniyyətinin artırılmasına da diqqət edilməlidir. Bir sözlə, ekologiya təbiətdən səmərəli istifadənin elmi əsası kimi qəbul edilməlidir. Ölkəmizdə də elə bu istiqamətdə müvafiq adımlar atılır. Lakin dünya ölkələrinin hamısının birlikdə planetin ekologiyasını xilas etməyə çalışmasına xüsusi ehtiyac var.
Tahir TAĞIYEV Yazı Azərbaycan Respublikasının Medianın İnkişafı Agentliyinin maliyyə dəstəyilə çap olunur.
