Məlum olduğu kimi, bu günlərdə Prezident İlham Əliyev “Dəniz suyunun duzsuzlaşdırılması yolu ilə içməli su istehsalı sahəsində pilot layihənin həyata keçirilməsi tədbirləri haqqında” sərəncam imzalayıb.
Sərəncamın məqsədi “Su ehtiyatlarından səmərəli istifadənin təmin edilməsi ilə bağlı əlavə tədbirlər haqqında” Prezidentin 2020-ci il 27 iyul tarixli sərəncamının icrası, ölkənin su təhlükəsizliyi, əhalinin içməli su ilə təminatının artırılması və bu sahəyə yeni texnologiyaların cəlb edilməsidir.
Sərəncama əsasən, Bakı şəhərinin və ətraf ərazilərin su təminatının yaxşılaşdırılması üçün dəniz suyunun duzsuzlaşdırılması yolu ilə içməli su istehsalı sahəsində pilot layihə həyata keçiriləcək. Bundan əlavə, sənəddə Nazirlər Kabinetinə pilot layihənin icrası ilə əlaqədar “Suyun alqı-satqı müqaviləsi”nin və digər razılaşmaların imzalanması üçün zəruri tədbirlər görmək, hökumət adından imzalanmış müvafiq müqavilələri təsdiq üçün ölkə başçısına təqdim etmək, İqtisadiyyat, Maliyyə, Ekologiya və Təbii Sərvətlər nazirlikləri, Azərbaycan Dövlət Su Ehtiyatları Agentliyi, “Azərenerji” Açıq Səhmdar Cəmiyyəti və icra prosesində müəyyən ediləcək digər aidiyyəti dövlət orqanları ilə birlikdə layihənin icrası ilə əlaqədar zəruri tədbirlər görülməsini təmin etmək və bu sərəncamdan irəli gələn digər məsələləri həll etmək barədə tapşırıq verilib. Ekspertlər qeyd edir ki, Azərbaycanda su məsələsinə dövlət səviyyəsində artan diqqət, eləcə də dəniz suyundan istifadə edilməsinə start verilməsi təsadüfi deyil. Məsələ burasındadır ki, su ehtiyatları sarıdan ölkəmizdə durum heç də qənaətbəxş deyil. Son hesablamalar göstərir ki, hazırda ölkənin 25 milyard kubmetr su ehtiyatı var. Bunun 16,5 milyard kubu yeraltı, 8,5 milyard kubu isə yerüstü sulardır. Son 7-8 il ərzində ölkə ərazisində quraqlıq müşahidə edilir. Bu, yağıntıların miqdarının az olması, həmçinin, ölkəyə daxil olan transsərhəd çaylarından suların az axması ilə bağlıdır. Nəticədə son beş il ərzində Mingəçevir su anbarının ehtiyatları 50 % azalıb. Proqnozlar da ürəkaçan deyil. Belə ki, Azərbaycanın su ehtiyatlarının 2050-ci ilə kimi 15-20 % azalacağı gözlənilir. Daha bir nüans odur ki, Azərbaycanın su ehtiyatlarının 70 %-i ölkə xaricində formalaşır. Bu baxımdan Azərbaycan dünyada su stresi yaşayan ölkələrdəndir. Adambaşına düşən su ehtiyatlarına görə ölkəmiz 90-cı yerdədir. Cəmi su ehtiyatları üzrə dünyada 140-cı yerdəyik. Belə vəziyyətdə dəniz suyunun duzsuzlaşdırılması yolu ilə içməli su istehsalı sahəsində pilot layihənin həyata keçirilməsi olduqca mühüm hesab edilir. Xatırladaq ki, Azərbaycanda 2013-cü ildən suyun duzsuzlaşdırılması ilə məşğul olan artıq bir zavod da fəaliyyət göstərir. Salyan rayonunun Xıdırlı kəndində duzsuzlaşdırma kompleksi hazırda gündəlik 2 min kubmetr həcmində su təmizləyir. Həmin su yaşıllıqların suvarılmasında istifadə olunur. 2022-ci ildə Azərbaycanda Xəzər dənizi suyunun duzsuzlaşdırılması üzrə yeni zavodun yaradılması bəyan edilib. Bununla bağlı “Azərbaycan İnvestisiya Şirkəti” ASC və İsrailin “I.D.E. Water Assets Ltd” şirkəti arasında əməkdaşlıq haqqında anlaşma memorandumu da imzalanıb.
Onu da qeyd edək ki, dünyanın bəzi ölkələrində suyun duzsuzlaşdırılması geniş tətbiq olunur. Maldiv və Bahama adaları suya tələbatının 100 faizini, Səudiyyə Ərəbistanı 50 faizini suyun duzsuzlaşdırılması hesabına ödəyir. İsrail isə bu sahədə lider hesab olunur. Əvvəllər belə suyun qiyməti bir kubmetrə görə İsraildə 2 dollar olsa da, hazırda qiymət 45 sent və ya 76 qəpikdir.
Yuxarıda qeyd edildiyi kimi, Azərbaycan da su ehtiyatları ən az olan ölkələrdən biridir.Bu səbəbdən mövcud su resurslarından səmərəli və müasir texnologiyaların tətbiqi ilə istifadə etmək vacibdir. Halbuki, real vəziyyətdə ölkədə su-kanalizasiya sistemlərinin əksəriyyətində sızmalar var. Bununla da çox böyük su itkilərinə yol verilir. Ekspertlərə görə, bəzi sahələrdə texniki sudan istifadə etmək lazımdır. İndilikdə ölkədə içməli su həm texniki məqsədlər üçün istifadə edilir. Məsələn, maşınyuma yerlərində avtomobilləri, küçələri içməli su ilə yuyurlar. Bu məqsədlər üçün texniki sudan çox geniş istifadə etmək lazımdır. Digər tərəfdən, yağış sularından istifadə üsulunu da tapmaq lazımdır. Burada bir maraqlı məsələni qeyd edək ki, Belçika hökumətinun qəbul etdiyi qanuna əsasən, yeni tikilən çoxmərtəbəli binalarda və şəxsi evlərdə yağış suyu üçün çənlər qoyulması məcburidir. Çənlərdə toplanan sudan ayaqyolunun və avtomobillərin yuyulması, həmçinin bağın suvarılması üçün istifadə etmək mümkün olacaq. Sosial Strateji Tədqiqatlar və Analitik Araşdırmalar Birliyinin rəhbəri İlqar Hüseynli də bildirib ki, su qıtlığının aradan qaldırılması həm hökumətin, həm ölkə vətəndaşlarının üzərinə düşür: “Alternativ su mənbələrinin yaradılması ilə bağlı tədbirlər görülməlidir. Azərbaycanda elə ərazilər var ki, orada çox ciddi şəkildə yeraltı su ehtiyatları mövcuddur. Füzuli və Ağdam ərazisində hələ işğaldan əvvəlki dövrdə kəhrizlər var idi. Bir kəhriz bir kəndin su tələbatını ödəyə bilirdi. Kür və Araz boyunca ərazilərimizdə də kifayət qədər yeraltı su mənbələrimiz var. Biz indi onlardan istifadə edə bilərik. Amma digər tərəfdən də, vətəndaşlarımız suya qənaət etməlidir”. Xəzər dənizinin sularınin duzsuzlaşdırılmasına gəlincə, Hüseynli də hesab edir ki, bu, yaxşı layihədir: “Amma bir şərtlə: əgər dövlət sərmayəni uğurlu şəkildə yatırsa, doğrudan da bu işi səmərəli təşkil etsə, biz Xəzər dənizindən şirin su əldə edə bilərik”. Amma onu da qeyd edək ki, son illər su anbarlarında, çaylarda, o cümlədən Xəzər dənizində su səviyyəsinin düşməsi müşahidə edilir. Bu, su elektrik stansiyalarında enerji istehsalının azalmasına və sudan soyutma məqsədilə istifadə edilən istilik elektrik stansiyalarının fəaliyyətinə ciddi təsir edir. Bu səbəbdən də su ehtiyatlarından burada da səmərəli və planlı istifadə edilməsi zəruridir. Düzdür, ölkəmizdə su qıtlığına görə fəaliyyətini dayandırmaq təhlükəsi ilə üzləşən ən böyük elektrik stansiyalarında qabaqlayıcı tədbirlər görülərək, kompleks işlər həyata keçirilir. Belə ki, Xəzər dənizində su səviyyəsinin kəskin düşməsinə görə ölkənin ikinci böyük elektrik stansiyası olan 800 meqavatlıq “Şimal” Elektrik Stansiyasında dənizin içərisinə doğru soyuq suyu 8 metr dərinlikdən götürülməsinə imkan verən 540 metr uzunluqda estakadanın və 2 yerdə su nasos stansiyalarının tikintisi aparılır. Buna qədər “Azərenerji” tərəfindən “Sumqayıt” Elektrik Stansiyasında 750 metr uzunluğunda estakada və su nasos stansiyası tikilərək istismara verilib. Kür çayında su səviyyəsinin enməsinə görə ölkənin üçüncü böyük elektrik stansiyası olan “Cənub” Elektrik Stansiyasını soyutma suyu ilə təmin etmək üçün su aşıran qurğu tikilib. Həmçinin Şəmkir su anbarında su itkisinə səbəb olmaqla yanaşı, real təhlükə mənbəyinə çevrilən 160 metr uzunluğunda 3 tuneldən ibarət su tullayıcı qurğu tamamilə yenidən qurulub. Qeyd edək ki, ölkədə elektrik enerjisinə tələbatın pik dövrləri yay və qış fəsillərinə təsadüf edir. Ona görə də sudan energetika məqsədləri üçün istifadənin suvarma və kommunal məqsədlər üçün istifadəyə uyğunlaşdırılması həm məhdud su ehtiyatlarına qeyri-suvarma dövründə qənaət etməyə, həm də su elektrik stansiyalarında istehsalı suvarma dövründə artırmağa imkan verir. Daha bir məsələ odur ki, su problemi tərdricən bütün dünyanı bürüyür. Hazırda davam edən qlobal istiləşmə və quraqlığın artması problemi daha da kəskinləşdirir. Təhlükənin miqyası getdikcə böyüyür. Beynəlxalq ekoloji və iqtisadi araşdırma mərkəzlərinin proqnozuna görə, qarşıdan qlobal quraqlıq və su çatışmazlığı dövrü gəlir.
Ramil QULİYEV
