NATO İranın Avropadakı hərbi obyektlərə mümkün zərbələri ilə bağlı xəbərlərdən sonra alyans üzvlərini istənilən təhdiddən qorumaq üçün lazımi addımları atmağa hazır olduğunu açıqlayıb. NATO nümayəndəsi bildirib ki, alyansın çəkindirmə və müdafiə strategiyası güclü, effektivdir və üzv ölkələrə qarşı istənilən təhdidə cavab veriləcək.
Məlumata görə, İranın mümkün hədəfləri arasında Bolqarıstan və Kiprdəki hərbi obyektlərin olduğu iddia edilir. Bolqarıstan iyul ayında ABŞ-a yanacaq doldurmaq üçün öz hava bazasından istifadə etməyə icazə verib. Kiprdə isə Böyük Britaniyaya məxsus hərbi hava bazaları yerləşir.
“Financial Times” İranın ABŞ-la yeni qarşıdurma yaranacağı təqdirdə Avropadakı bəzi hədəflərə, xüsusilə Kipr və Bolqarıstandakı obyektlərə zərbə endirmək imkanını müzakirə etdiyini yazıb. “The New York Times” isə İranın Xəzər dənizində İran gəmisinə endirilən zərbəyə cavab olaraq Ukraynadakı limanlardan birini vurmaq variantını da nəzərdən keçirdiyini, lakin sonradan bundan imtina etdiyini bildirib.
İran tərəfi Avropadakı mümkün hücumlarla bağlı yayılan xəbərləri rəsmi şəkildə şərh etməyib. Bununla yanaşı, İranın yüksək hərbi komandanlığının nümayəndəsi general Əli Abdollahi Əliabadi ABŞ-la əməkdaşlıq edən Körfəz ölkələrinə xəbərdarlıq edib və onları Vaşinqtonun İrana qarşı zərbələrinə yardım göstərməkdə ittiham edib.
Bu açıqlama Birləşmiş Ərəb Əmirliklərinin İranla bütün ticarət, kommersiya mübadiləsi və maliyyə əməliyyatlarını növbəti xəbərdarlığa qədər dayandırmaq qərarından sonra verilib. BƏƏ hakimiyyəti İranın ölkə istiqamətində iki raket buraxdığını və hücumun məqsədinin dəniz nəqliyyatını hədəf almaq olduğunu bildirib. Tehran isə bu iddiaları rədd edib.
Beləliklə, İranla ABŞ və onun müttəfiqləri arasında qarşıdurmanın coğrafi baxımdan genişlənməsi ehtimalı NATO-nun da diqqətindədir. İranın Avropadakı ABŞ və ya digər Qərb hərbi obyektlərinə zərbə endirməsi NATO üçün birbaşa təhlükəsizlik məsələsinə çevrilə və alyansın cavab tədbirləri görməsinə səbəb ola bilər.
Rusiya ilə NATO arasında gərginliyin artdığı, ABŞ kəşfiyyatının Moskvanın gələcəkdə NATO üzvü olan ölkələrdən birinə məhdudmiqyaslı hücumla alyansın reaksiyasını sınaqdan keçirə biləcəyi barədə xəbərdarlıq etdiyi, eyni zamanda İranın ABŞ-ın Avropadakı hərbi obyektlərinə zərbə endirmə ehtimalının gündəmə gəldiyi bir vaxtda belə bir ssenari nə dərəcədə realdır: Rusiya-Ukrayna və ABŞ-İran müharibələri paralel şəkildə davam edərsə, Moskva ilə Tehran arasında müəyyən koordinasiya yaranaraq NATO ölkələrinə eyni vaxtda və ya ardıcıl zərbələr endirilməsi mümkündürmü? Belə bir ssenarinin baş verməsi üçün hansı siyasi və hərbi şərtlər formalaşmalıdır, Rusiya və İranın NATO-nun reaksiyasını eyni vaxtda sınamaq üçün marağı nə dərəcədə ola bilər və belə bir hücum NATO-nun 5-ci maddəsinin işə salınmasına, daha geniş Rusiya-NATO və İran-Qərb qarşıdurmasına gətirib çıxara bilərmi?
Akif Nağı: “İranla Qərb arasında genişmiqyaslı müharibə ehtimalı hazırda yüksək deyil”
Siyasi şərhçi Akif Nağı “Bakı-Xəbər” qəzetinə açıqlamasında bildirib ki, ABŞ-ın İrana qarşı yeni və daha sərt sanksiyalar tətbiq edərək Tehranı iqtisadi cəhətdən çökdürmək cəhdi son dövrlər daha intensiv müzakirə olunur. İran da buna cavab olaraq sərt və bəzən ironik bəyanatlar verir, hətta Kaliforniya ilə bağlı mövzulardan istifadə edərək istehzalı açıqlamalar səsləndirir. Bu fonda bir neçə mümkün ssenari ortaya çıxır.
Nağının sözlərinə görə, ABŞ-ın bu istiqamətdə ciddi maneələri var. Trampın siyasətindən narazı olan bir sıra Avropa və digər Qərb ölkələri Vaşinqtonun İrana qarşı sərt xəttinə həmişə tam dəstək verməyib. Əksinə, bəzi hallarda İranla danışıqlar üçün şəraitin yaradılması və müəyyən güzəştlər istiqamətində mövqe nümayiş etdiriblər. Bu amil hazırkı vəziyyəti formalaşdıran əsas faktorlardan biridir.
Ekspertin fikrincə, prosesə təsir edən digər mühüm amil Rusiyadır. Moskva ilə Tehran arasında münasibətlər strateji xarakter daşıyır, lakin bunun müttəfiqlik səviyyəsinə nə dərəcədə çatdığı ayrıca müzakirə mövzusudur. Əsas sual Rusiyanın İran–ABŞ qarşıdurmasında hansı mövqeyi tutacağıdır.
“Rusiya, şübhəsiz ki, İranla ABŞ arasında genişmiqyaslı hərbi qarşıdurmanın yaranmasını öz maraqları baxımından arzu edə bilər. Çünki belə bir münaqişə ABŞ-ın diqqətini Ukraynadan yayındıra və resurslarını başqa istiqamətə yönəldə bilər. Lakin eyni zamanda Rusiya İran–ABŞ müharibəsinin həddindən artıq genişlənməsində maraqlı deyil. Çünki belə bir müharibənin nəticələrini əvvəlcədən proqnozlaşdırmaq mümkün deyil”, - deyə Akif Nağı qeyd edib.
Şərhçinin sözlərinə görə, Əfqanıstan təcrübəsi göstərdi ki, ABŞ-ın hər hansı ölkəyə birbaşa quru müdaxiləsi asan proses deyil. İran üçün bu, daha da mürəkkəbdir. Ölkənin böyük ərazisi, mürəkkəb coğrafiyası və asimmetrik müharibə, diversiya, müxtəlif silahlı qruplardan istifadə imkanları Vaşinqton üçün ciddi risklər yaradır. Bu səbəbdən ABŞ-ın İran ərazisinə genişmiqyaslı quru əməliyyatına getməsi ehtimalı aşağı görünür.
Buna görə də Vaşinqton daha çox iqtisadi və siyasi təzyiq alətlərinə üstünlük verir: sanksiyalar, maliyyə məhdudiyyətləri, neft ixracına təzyiq. Bu, ABŞ üçün daha az riskli yoldur.
Akif Nağı əlavə edib ki, hətta ABŞ İranın nüvə obyektlərinə məhdud hərbi zərbələr endirsə belə, bunun genişmiqyaslı müharibəyə çevrilməsi Vaşinqton üçün arzuolunan deyil. Çünki İranın cavabı İsrailə, regiondakı ABŞ bazalarına və tərəfdaşlarına yönələ və vəziyyət nəzarətdən çıxa bilər.
“Suriyada da oxşar yanaşmanın şahidi olduq. ABŞ birbaşa müdaxilə əvəzinə müxtəlif qüvvələrə dəstək verməklə maraqlarını təmin etməyə çalışdı. İran məsələsində də oxşar ssenarinin tətbiqi daha realdır”, - deyə o vurğulayıb.
Ekspertin qiymətləndirməsinə görə, Rusiya prosesə kənardan baxaraq İranı siyasi, hərbi və texniki cəhətdən dəstəkləyə bilər. Amma Moskvanın ABŞ-la İran uğrunda birbaşa müharibəyə girməsi ehtimalı çox aşağıdır. Rusiyanın əsas məqsədi ABŞ resurslarının müxtəlif cəbhələrə bölünməsi və bunun Ukrayna cəbhəsində manevr imkanı yaratmasıdır.
Akif Nağı yekun olaraq bildirib ki, hazırda İranla Qərb arasında genişmiqyaslı müharibənin başlama ehtimalı yüksək deyil. Daha real ssenari məhdud hərbi zərbələr, güclü iqtisadi sanksiyalar, siyasi təzyiq, kəşfiyyat və diversiya fəaliyyəti, eləcə də regiondakı proksi qüvvələr vasitəsilə aparılan mübarizədir.
“Əsas məsələ budur ki, bütün tərəflər bir-birinin növbəti addımını gözləyir. ABŞ, İran və Rusiya üçün də genişmiqyaslı müharibənin nəticələri qeyri-müəyyəndir. Ona görə də maksimum təzyiq göstərsələr də, tərəflər birbaşa və uzunmüddətli hərbi qarşıdurmadan çəkinəcəklər”, - deyə siyasi şərhçi vurğulayıb.
Dəniz NƏSİRLİ
