Tural İsmayılov: “...Burada Ermənistan üçün də ciddi risk var”
Yerasxdan (Arazdəyən) Naxçıvan (Azərbaycan) sərhədinə və Axurikdən Türkiyə sərhədinə qədər olan infrastrukturun tikintisi və bərpası tamamilə xarici özəl və ya dövlət vəsaitlərindən deyil, Ermənistanın dövlət büdcəsindən maliyyələşdiriləcək. Bunu Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyan brifinqdə açıqlayıb.
Paşinyan Ermənistan tərəfinin bu bu öhdəlikləri qəbul etməsinin digər layihə iştirakçılarından imtina edilməsi və ya kənarlaşdırılması demək olduğu iddialarını isə təkzib edib. O, bunun Rusiya tərəfinin iştirakdan imtina etməsi və ya kənarlaşdırıldığı anlamına gəlmədiyini də deyib. Eyni zamanda, hökumət başçısı vurğulayıb ki, istənilən halda respublika daxilində konkret infrastruktur hissələrinin tikintisi və həyata keçirilməsi tamamilə Ermənistanın dövlət büdcəsindən maliyyələşdiriləcək.
Ermənistanın dəmir yolları 30 illiyə Rusiyanın icarəsinə verilib. Yəni bu o deməkdir ki, Ermənistanda dəmir yollarının çəkilməsi, taleyi Rusiyanın əlindədir.
Paşinyan indiyə qədər bir neçə dəfə cəhd edib ki, Rusiya Yeraxsdan Naxçıvana, Axurikdən Qarsa qədər olan dəmir yolu xəttini çəksin. Amma ruslar buna getmədilər. İndi Paşinyan deyir ki, özümüz çəkəcəyik. Ermənistan özü onu maliyyələşdirib həmin dəmir yollarını çəksə Rusiyanın buna qarşı hər hansı bir iddia ilə çıxış etməyə əsası, hüququ varmı, Rusiya bunun çəklişinə mane ola bilərmi?
Politoloq Tural İsmayılov baki-xeber.com-a bildirdi ki, burada ilk növbədə hüquqi və siyasi məsələləri bir-birindən ayırmaq lazımdır. “Ermənistanın dəmir yolu infrastrukturu Rusiyaya satılmayıb. 2008-ci ildə Ermənistan hökuməti ilə Rusiya Dəmir Yolları arasında imzalanmış konsessiya müqaviləsi ilə dəmir yolu sistemi 30 il müddətinə Cənubi Qafqaz Dəmir Yollarının idarəçiliyinə verilib. Bu şirkət Rusiya Dəmir Yollarının 100 faizlik törəmə strukturudur və müqavilənin müddəti 2038-ci ildə başa çatır.
Ona görə də “Ermənistanda dəmir yollarının taleyi tamamilə Rusiyanın əlindədir” demək hüquqi baxımdan bir qədər şişirdilmiş ifadədir. Ermənistan ərazisindəki infrastrukturun mülkiyyəti Ermənistan dövlətində qalır, Rusiya tərəfinin əsas hüququ isə konsessiya müqaviləsindən irəli gələn idarəetmə və istismar səlahiyyətləridir.
İndi Paşinyan hökumətinin Yerasx–Naxçıvan və Axurik–Türkiyə sərhədi istiqamətlərində dəmir yolu xətlərinin bərpasını Ermənistan büdcəsi hesabına həyata keçirmək niyyəti məhz bu səbəbdən diqqətçəkəndir. Paşinyan avqustun 20-də bildirib ki, həmin işlər dövlət vəsaiti hesabına aparılacaq.
Burada Rusiyanın avtomatik olaraq “bu xətti çəkə bilməzsiniz” demək hüququ olduğunu söyləmək düzgün olmaz. Əgər söhbət Ermənistanın öz ərazisində, öz maliyyəsi ilə mövcud və ya yeni dəmir yolu infrastrukturunun qurulmasından gedirsə, bunun qarşısını almaq üçün Rusiyanın sadəcə siyasi iradəsi kifayət etmir. Amma məsələ bununla bitmir. Ermənistanın konsessiya müqaviləsində Rusiyanın idarəetmə hüquqları və tərəflərin öhdəlikləri nəzərdə tutulub. Rusiya Dəmir Yollarının rəhbərliyi də artıq açıq şəkildə bildirib ki, müqavilə Ermənistanın təşəbbüsü ilə dəyişdirilər və ya vaxtından əvvəl dayandırılarsa, Rusiya tərəfi yatırımlarının geri qaytarılmasını tələb edə bilər.
Deməli, əsas mübahisə “Ermənistan dəmir yolu çəkə bilər, ya yox?” sualı deyil. Əsas məsələ həmin xəttin kimin tərəfindən idarə olunacağı, konsessiya müqaviləsinin yeni infrastruktura necə şamil ediləcəyi və Rusiyanın mövcud müqavilədən irəli gələn iqtisadi-hüquqi tələblərinin necə həll olunacağıdır”.
T.İsmayılovun fikrincə, Paşinyanın hazırkı addımı daha geniş geosiyasi strategiyanın tərkib hissəsidir. “İrəvan dəmir yolunu yalnız nəqliyyat infrastrukturu kimi deyil, Rusiyanın Ermənistandakı təsir rıçaqlarından birini zəiflətmək vasitəsi kimi də görür. Bu baxımdan Ermənistanın öz büdcəsi hesabına sərhəd istiqamətlərində dəmir yolu bərpasına başlaması Moskvaya verilən kifayət qədər aydın siyasi mesajdır: “strateji kommunikasiyalarımızın taleyini tədricən özümüz müəyyənləşdirmək istəyirik”.
Lakin burada Ermənistan üçün də ciddi risk var. Rusiya ilə müqavilə hüquqi mübahisəyə çevrilərsə, proses sadəcə relslərin çəkilməsi məsələsi olaraq qalmayacaq; kompensasiya, idarəetmə, istismar və yeni xətlərin konsessiyanın əhatəsinə daxil olub-olmaması kimi məsələlər ortaya çıxacaq”.
T.İsmayılov qeyd etdi ki, buna görə Paşinyanın qarşısındakı əsas vəzifə dəmir yolunu çəkməkdən daha çox, bunu Rusiya ilə hüquqi qarşıdurmanı minimuma endirəcək mexanizmlə etməkdir.
İradə SARIYEVA
