Məlum olduğu kimi, Prezident İlham Əliyev 2025-ci ili ölkəmizdə “Konstitusiya və Suverenlik İli” elan edib. Bu, Azərbaycanın müasir tarixində dövlətçiliyimizin hüquqi əsası olan Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının qəbulunun 30 illiyi ilə bağlı çox mühüm qərardır.
1995-ci il noyabrın 12-də ümumxalq səsverməsi ilə qəbul olunan Konstitusiya Azərbaycan tarixində ilk milli əsas qanun kimi mühüm tarixi mərhələ açdı. 1995-ci il noyabrın 27-dən isə qüvvəyə minən bu sənəd dövlətçiliyimizin hüquqi bünövrəsini möhkəmləndirdi, xalqımızın gələcək inkişaf yolunu müəyyənləşdirdi.
30 ildə bir neçə dəfə Konstitusiya islahatları keçirilib
Müasir Azərbaycan dövlətçiliyinin ən mühüm dayaqlarından biri olan milli Konstitusiyanın qəbulundan artıq 30 ilə yaxın bir müddət ötür. Ötən 30 ildə bir neçə dəfə Konstitusiya islahatları keçirilib. Belə ki, 2002, 2009 və 2016-cı illərdə keçirilmiş referendumlar nəticəsində Konstitusiyanın bir sıra maddələrində mühüm dəyişikliklər edilib. 24 avqust 2002-ci ildə konstitusiyaya əlavə və dəyişikliklər üçün referendum keçirilib. Konstitusiyanın müəyyən maddələrinə edilmiş əlavə və dəyişikliklərə əsasən vətəndaşlara ombudsmana, Konstitusiya Məhkəməsinə müraciət etmək hüququ təmin edilmiş, həmçinin Milli Məclisin səlahiyyətləri dəqiqləşdirilərək ona ombudsmanın seçilməsi, Apelyasiya Məhkəməsinə hakimlərin təyin olunması hüququ verilmişdi. Bu dəyişikliklərin bir qrupu məhkəmə hakimiyyətinin rolunun artırılması, prokurorluğa qanunvericilik təşəbbüsü hüququnun verilməsi ilə bağlı idi. 24 avqust referendumuna qədər ölkənin ikinci şəxsi Milli Məclisin sədri idi. Həmin referendumda konstitusiyada edilən dəyişikliyə əsasən, bu status baş nazirə keçib. Növbəti referendum 2009-cu il martın 18-də keçirilib. Bu referendumun isə özəlliyi ondan ibarət olub ki, konstitusiyada eyni şəxsin iki dəfədən artıq Azərbaycan prezidenti seçilməsinə qoyulan qadağa ləğv edilib. 26 sentyabr 2016-cı ildə keçirilən referendumda ümumilikdə Konstitusiyanın 29 maddəsində dəyişiklik edilib. Referendumda qəbul edilən əsas dəyişikliklər: Prezidentin səlahiyyət müddətinin 5 ildən 7 ilə qədər artırılıb. Prezident seçilmək üçün yaş məhdudiyyəti 35-dən 18-ə salınıb. Vitse-prezident vəzifəsi yaradılıb. Prezidentə Milli Məclisi buraxmaq və növbədənkənar prezident seçkilərini elan etmək hüququ verilib və s. Bu dəyişikliklər dövlət institutlarının fəaliyyətinin daha səmərəli təşkilinə, vətəndaşların idarəetmədə iştirak imkanlarının genişləndirilməsinə və hüquqi islahatların dərinləşdirilməsinə yönəlib. Eyni zamanda, dövlət suverenliyinin gücləndirilməsi, müasir çağırışlara çevik cavab verə biləcək idarəetmə modelinin qurulması baxımından bu dəyişikliklər mühüm əhəmiyyət kəsb edib. Konstitusiyanın davamlı olaraq təkmilləşdirilməsi hüquqi dövlət və vətəndaş cəmiyyəti quruculuğunda əldə olunan uğurların qorunmasına və daha dayanıqlı gələcək üçün möhkəm təməl yaradılmasına xidmət edir. Ümumilikdə, Konstitusiya islahatları hüquqi dövlət quruculuğunda nə kimi rol oynayıb?
Bu sənəd ilk dəfə olaraq milli dövlətçiliyi hüquqi-normativ çərçivəyə saldı
Sözügedən məsələ ilə bağlı fikirlərini “Bakı-Xəbər”lə bölüşən yazıçı-publisist, Beynəlxalq “Alaş” Ədəbiyyat mükafatı laureatı Əkbər Qoşalının fikrincə, Prezident İlham Əliyevin 2025-ci ili “Konstitusiya və Suverenlik İli” elan etməsi, əslində, milli dövlətçilik tariximizin hüquqi və siyasi mahiyyətini dərinləşdirən bir çağırışdır: “İndi ilin 9-cu ayındayıq və əminliklə deyir və görürük ki, bu qərar təsadüfi deyil. Qərar və qərarlılığımız 1995-ci ildə qəbul olunmuş ilk milli Konstitusiyanın 30 illiyi, çağdaş Azərbaycanın hüquqi sütununun möhkəmləndirilməsi ilə yanaşı, dövlətçilik idealımızın gələcəyə daşıdığı məsuliyyəti də anladır. Milli Konstitusiyamızın tarixi missiyası vardır, əlbəttə. 12 noyabr 1995-ci ildə ümumxalq səsverməsi ilə qəbul edilən Azərbaycan Respublikası Konstitusiyası xalqın iradəsinin rəsmi ifadəsi, müstəqil dövlətimizin hüquqi pasportu oldu. Bu sənəd Azərbaycan tarixində ilk dəfə olaraq milli dövlətçiliyi hüquqi-normativ çərçivəyə saldı, vətəndaş-hakimiyyət münasibətlərinin əsaslarını müəyyənləşdirdi. Konstitusiyanın 27 noyabrdan qüvvəyə minməsi ilə ölkəmiz demokratik, hüquqi və dünyəvi dövlət yolunda yeni mərhələyə qədəm qoydu. Dediklərimiz bizi islahatların hüquqi vəhdəti fikrinə fokuslayır. Bəli, ötən 30 ildə aparılan Konstitusiya islahatları isə yalnız texniki dəyişikliklər olmayıb və dövlət idarəçiliyi fəlsəfəsinin dərinləşdirilməsi, hüquqi dövlətin möhkəmlənməsi yolunda tarixi mərhələlər sayılır.
O cümlədən:
-2002-ci il islahatları - dövlət idarəçiliyində şəffaflıq və siyasi institutların fəaliyyətini daha aydın çərçivəyə saldı;
-2009-cu il islahatları - insan hüquq və azadlıqlarının təminatını genişləndirdi, vətəndaş iştirakçılığına yeni imkanlar açdı;
-2016-cı il islahatları - dövlət institutlarının çevik idarəetmə modelinə uyğunlaşdırılmasını, gənclərin siyasi sistemdə təmsilçiliyini və müasir çağırışlara uyğun dövlət idarəçiliyi mexanizmlərini gücləndirdi”.
Ə.Qoşalının fikrincə, bu islahatların hər biri Azərbaycan dövlətçiliyini dövrün tələblərinə uyğun inkişaf etdirmək, milli maraqları qorumaq və dövlət suverenliyini möhkəmləndirmək missiyasına xidmət etmiş oldu: “Hüquqi dövlət quruculuğu yalnız qanunların mövcudluğu ilə deyil, onların işləkliyi, tətbiq mexanizmi və vətəndaş şüurunda yaratdığı hüquq mədəniyyəti ilə ölçülür. Azərbaycan Konstitusiyası və ona edilmiş islahatlar:
-Hakimiyyət bölgüsü prinsipini daha səmərəli formalaşdırdı;
-Hüquqi institutların müstəqilliyini və balansını gücləndirdi;
-Vətəndaş hüquqlarının qorunmasına hüquqi zəmanət yaratdı;
-Dövlət suverenliyini beynəlxalq miqyasda təsbit edən normativ baza rolunu oynadı.
Göründüyü kimi, ənənədən gələcəyə hüquq körpüsündən danışmış oluruq. Yəni Konstitusiyanın davamlı təkmilləşdirilməsi milli dövlətçiliyin “canlı orqanizm” kimi daim inkişafda olduğunu göstərir. Azərbaycanın hüquqi-siyasi sistemi qapalı mexanizm deyil, zamana, çağırışlara, qlobal tendensiyalara çevik reaksiya verən mütərəqqi bir modeldir. Bu baxımdan, Konstitusiya islahatları həm xalqın öz iradəsini təsbit etməsi, həm də dövlətin gələcəyə hazırlığı kimi ikiqat önəm daşıyır. Beləliklə, Konstitusiya islahatları Azərbaycan dövlətçiliyinin çağdaş inkişafında mühüm rol oynayıb. Onlar hüquqi dövlətin əsaslarını möhkəmləndirməklə yanaşı, vətəndaş cəmiyyətinin qurulmasına, suverenliyin dayanıqlılığına və milli iradənin davamlı ifadəsinə xidmət edib. “Konstitusiya və Suverenlik İli” bu tarixi yolun həm hesabatı, həm də gələcək hədəflərinə inamlı baxışıdır”.
Vidadi ORDAHALLI Yazı Azərbaycan Respublikasının Medianın İnkişafı Agentliyinin maliyyə dəstəyilə çap olunur.
