Rusiyanın “kölgə donanması” - sanksiyalardan yayınmaq üçün qurulan gizli şəbəkə
Rusiya Qərbin enerji sektoruna tətbiq etdiyi sanksiyaları aşmaq üçün son illərdə xüsusi bir mexanizm qurub – köhnə, qeyri-şəffaf mülkiyyətə və şübhəli fəaliyyətə malik neft tankerlərindən ibarət böyük bir şəbəkə. Bu şəbəkə beynəlxalq ekspertlər və mətbuatda “kölgə donanması” (shadow fleet) adlanır.
Əsasən Rusiya xam neftini və neft məhsullarını Avropa bazarlarından kənara, xüsusən Çin, Hindistan, Türkiyə və Yaxın Şərq ölkələrinə daşımaq üçün istifadə olunan bu tanker sistemi həm iqtisadi, həm də ekoloji risqlər yaradır.
Donanmanın miqyası və rəqəmlər
Bu donanmanın dəqiq sayı məlum deyil. Çünki gəmilər tez-tez bayraq dəyişir, saxta sənədlərlə fəaliyyət göstərir və izlənmədən yayınmaq üçün transponderlərini söndürürlər.
Analitiklərin hesablamalarına görə, 2025-ci ilin əvvəlində “kölgə donanması” 300–600 tanker arasında olub.
Başqa mənbələr bu rəqəmi daha yüksək göstərir – bəzi hesabatlara görə, 900-dən 1300-ə qədər gəmi bu şəbəkədə iştirak edir.
“S&P Global Market Intelligence”in məlumatına görə, ən çox işlək olan kateqoriyalarda 591 tanker fəaliyyət göstərir.
İddialara görə, hazırda dünya üzrə bütün tankerlərin təxminən 17%-i Rusiya neftini daşıyır. Bu isə təxminən 940 gəmi deməkdir və əvvəlki illərlə müqayisədə 45% artım göstərir.
Donanmanın xüsusiyyətləri
Bu tankerlərin orta yaşı 20 ildir (ümumi dünya göstəricisi – 13 il). Köhnə gəmilər daha tez qəzaya uğrayır və texniki nasazlıqlara meylli olur.
Onların çoxu beynəlxalq standartlara uyğun sığorta ilə təmin edilmir. Bu, həm limanlara girişdə, həm də qəza zamanı ciddi hüquqi və maliyyə problemləri yaradır.
Əksəriyyəti Panama, Liberia, Marşal adaları, Komor adaları və Tanzaniya kimi “rahat bayraq” ölkələrində (ovşor zonalarda) qeydiyyatdan keçir. Bu, gəmi sahiblərinin kimliyini gizlətməyə imkan verir.
Bəzi gəmilər AIS (Automatic Identification System) siqnallarını söndürərək dənizdə görünməz olurlar. Bu, həm sanksiyadan yayınmağa, həm də qara bazarda “gəmidən gəmiyə” (ship-to-ship, STS) neft köçürmələrinə şərait yaradır. Belə əməliyyatlar zamanı isə su hövzələri sızmalar səbəbindən ciddi şəkildə çirklənir.
Beynəlxalq mətbuatda bəzi tankerlərin boru kəmərlərinə və sualtı rabitə kabellərinə qarşı potensial diversiya əməliyyatlarında istifadə oluna biləcəyi barədə də ehtimallar var.
Ekoloji və təhlükəsizlik risqləri
Köhnə və sığortasız gəmilər dəniz ekosistemi üçün böyük təhlükə yaradır.
“Greenpeace Ukrayna” nümayəndəsi Nataliya Qozak xəbərdarlıq edib ki, belə tankerlər ekoloji fəlakətlərin potensial mənbəyidir. Qəzalar zamanı baş verə biləcək neft sızmaları Qara dəniz, Aralıq dənizi və Hind okeanı hövzələri üçün böyük risqdir.
2023-cü ildə Yunanıstan yaxınlığında köhnə Rusiya neft tankeri ilə bağlı qəza təhlükəsi Avropa limanlarında bu gəmilərə nəzarətin sərtləşdirilməsi məsələsini gündəmə gətirmişdi.
Avropa İttifaqının yeni sanksiya paketi
Avropa İttifaqı (Aİ) Rusiyaya qarşı hazırladığı 19-cu sanksiya paketində xüsusi olaraq “kölgə donanması”na fokuslanıb. Yeni tədbirlər aşağıdakılardan ibarətdir:
- Bu donanmaya xidmət göstərən sığorta və maliyyə şirkətlərinin fəaliyyətinə məhdudiyyətlər;
- Şübhəli operatorların qara siyahıya salınması;
- Panama, Liberia, Marşal adaları kimi “rahat bayraq” ölkələrinə diplomatik təzyiqlərin artırılması;
- Neft daşımalarının peyk və rəqəmsal texnologiyalar vasitəsilə daha sərt izlənməsi.
Son sanksiyalar paketindən gözlənilən iqtisadi nəticələr
Bu sanksiyalar nəticəsində “kölgə donanması” tamamilə dayanmasa da, onun fəaliyyəti xeyli bahalaşacaq. Yəni alternativ sığorta tapmaq çətinləşəcək, mövcud sığorta isə daha baha başa gələcək.
Bir sıra limanlarda risqli gəmilərin qəbuluna məhdudiyyətlər qoyula bilər.
Qəza və texniki nasazlıqlar zamanı gəmi sahibləri daha böyük maliyyə zərərinə məruz qalacaqlar.
Nəticədə Rusiya neftinin maya dəyəri artacaq, Moskvanın enerji gəlirləri isə azalacaq.
Qlobal enerji bazarına təsir
Çin və Hindistan Rusiyanın əsas alıcıları olaraq bu donanma ilə işləməyə davam edə bilər. Lakin maliyyə və logistika xərclərinin artması onların da maraqlarına müəyyən təsir göstərəcək.
Avropa və ABŞ-ın sanksiya nəzarəti gücləndikcə, Rusiyanın enerji ixracatından əldə etdiyi gəlirlər mərhələli şəkildə azalacaq.
2022-ci ildən bəri Rusiya neftinə tətbiq edilən “qiymət tavanı” (price cap) mexanizmi və tanker nəzarəti nəticəsində Moskva onsuz da gəlirlərinin böyük bir hissəsini itirib. Yeni tədbirlər bu prosesi daha da sürətləndirə bilər.
Nəticə olaraq qeyd edək ki, “kölgə donanması” Rusiya üçün sanksiyaları aşmaqda mühüm vasitə olsa da, həm beynəlxalq təhlükəsizlik, həm də ekoloji baxımdan ciddi risq daşıyır. Qərbin yeni tədbirləri bu şəbəkəni tamamilə məhv etməsə də, onun fəaliyyətini xeyli çətinləşdirəcək və bahalaşdıracaq. Bu isə uzunmüddətli perspektivdə Moskvanın enerji gəlirlərinin azalması və qlobal bazarda mövqeyinin zəifləməsi deməkdir.
Akif NƏSİRLİ
