Abutalıb Səmədov: “...Təkcə sülh sazişinin mətninin razılaşdırılması bütün problemləri həll etməyəcək”
Ermənistanın Azərbaycana qarşı ərazi iddiası yalnız sözdə və bəyanatlarda deyil, bu, birbaşa bu ölkənin konstitusiyasında öz əksini tapıb. Azərbaycanın çağırışlarına baxmayaraq, Ermənistan hələ də konstitusiyasını dəyişib Azərbaycana qarşı ərazi iddialarını əks etdirən maddəni çıxarmaq istəmir.
Azərbaycanla Ermənistan arasında sülh müqaviləsinin imzalanmasına əsas maneə olan bu maddəni çıxarmağa çalışmaq, referendum çağırmaq əvəzinə Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyan növbəti yalan və çaşdırıcı bəyanatla çıxış edib.
N. Paşinyan “Armenpress” dövlət agentliyində yayılan məqaləsində “sülh müqaviləsinin artıq razılaşdırılmış maddələri nəinki bir-birinə qarşı ərazi iddialarının olmaması, həm də gələcəkdə belə iddiaların təqdim olunmaması məsələsini tamamilə həll edib”-deyə bildirib.
Paşinyan deyib ki, sülh sazişinin razılaşdırılmış maddələri artıq ərazi iddiaları məsələsini aradan çıxarıb və gələcəkdə onun olmayacağına təminat veririk.
Doğrudanmı, bu belədir? Həqiqətənmi konstitusiyanı dəyişmədən Ermənistanın Azərbaycana qarşı ərazi iddialarının aradan qalxdığını düşünmək olar?
“Sülh sazişizinin imzalanması üçün mütləq konstitusiya, yaxud müstəqillik bəyannaməsi dəyişməlidir”
“Alyans” strateji araşdırmalar mərkəzinin rəhbəri, politoloq Abutalıb Səmədov “Bakı-Xəbər”ə şərhində bildirdi ki, 17 bəndlik sülh müqaviləsi layihəsinin 15 bəndinin razılaşdırıldığı məlumdur. “Müqavilə layihəsinin mətnində razılaşdırılmayan iki bənd var, eyni zamanda layihədə öz əksini tapmayan, ancaq razılaşdırılmağa ehtiyacı olan iki məsələ var. Layihədə razılaşdırılmayan iki bəndin mahiyyəti nədən ibarətdir? Birincisi, bir-birinə qarşı məhkəmə iddiaları qaldırmamaq, Azərbaycanın tələbi bundan ibarətdir. Ermənistan bununla razılaşdığını deyir, ancaq əlavə edir ki, bu iddialar eyni zamanda ikili danışıqlarda da qaldırılmamalıdır. Ona qalsa Ermənistan Azərbaycanın bu təklifini qəbul edir. Ancaq sonrakı ikili danışıqlarla bağlı məsələ, təbii ki, hələ müzakirə olunmalıdır. İkinci məsələ Avropa Birliyinin (Aİ) və Kanadanın müşahidəçiləri ilə bağlıdır. Azərbaycan sərhəddə üçüncü qüvvələrin yerləşdirilməməsini tələb edir. Paşinyan bununla da razılaşır, ancaq bu tələbi reallaşdırmağı delimitasiya prosesindən sonraya saxlamağı təklif edir. Yəni sərhəddə üçüncü qüvvələrin yerləşdirilməməsi haqlı tələbdir, ancaq Paşinyan deyir ki, əvvəlcə sərhəddə delimitasiya işlərini başa çatdıraq və delimitasiya prosesi keçirilmiş ərazilərdə müşahidəçilər yerləşdirilməsin. Aydın məsələdir, bu uzun sürən prosesdir. Təkcə delimitasiya ilə iş bitmir, eyni zamanda sərhədlər real şəkildə də müəyyən olunmalıdır, demarkasiya işləri aparılmalıdır və bu proses xeyli uzana bilər. Bu səbəbdən Ermənistanın bir tərəfdən razılaşması, digər tərəfdən bunu delimitasiya ilə əlaqələndirməsi, hesab edirəm ki, yalnız sülh müqaviləsinin imzalanması prosesini ləngidə bilər”.
A.Səmədovun sözlərinə görə, Ermənistan konstitusiyası ilə bağlı problem də qalmaqadır. A.Səmədov bildirdi ki, Azərbaycanın tələbi konstitusiyada, onun preambulasında əks olunan müdəaların ordan çıxarılmasıdır. A.Səmədov vurğuladı ki, Ermənistan konstitusiyasında müstəqillik bəyannaməsinə istinad var, müstəqillik bəyannaməsində isə Qarabağın Ermənistanla birləşməsi ilə bağlı qərar öz əksini tapıb. “Ya konstitusiya dəyişməlidir, ya da müstəqillik bəyannaməsindən həmin müddəalar çıxarılmalıdır. “Paşinyan iddia edir ki, sülh sazişi imzalandıqdan sonra bir-birinə qarşı ərazi iddiaları aradan qalxacaq və bu məsələ bir daha qaldırılmayacaq. Xatırlatmaq yerinə düşər ki, Azərbaycanın 2022-ci ildə təklif etdiyi 5 baza prinsipinin ilk bir və ikinci müddəaları məhz bu məsələləri əhatə edirdi. Yəni bir-birinin ərazi bütövlüyünü tanımaq və bir-birinə qarşı ərazi iddiaları irəli sürməmək öhtəliyi götürmək. Azərbaycan bunu təklif etdi və Ermənistan da bunu qəbul etmək məcburiyyətində qaldı. 2022-ci ildə Praqada bir-birinin ərazi bütövlüyünü və suverenliyini qəbul edən ölkələr bunu dövlət liderlərin imzaları ilə təsdiq etdilər. Ancaq sülh sazişizinin imzalanması üçün mütləq konstitutsiya, yaxud müstəqillik bəyannaməsi dəyişməlidir. Paşinyanın dediyi kimi, təkcə sülh sazişinin mətninin razılaşdırılması bütün problemləri həll etməyəcək. Çünki Azərbaycanın konstitutsiya ilə bağlı tələbləri qüvvədədir. Ona görə də ya Ermənistan konstitutsiyası dəyişdirilməlidir, ordan müstəqillik bəyannaməsinə istinad götürülməlidir. Bu isə çox çətin məsələdir. Digər nisbətən daha asan yol müstəqillik bəyannaməsinin mətnindən Qarabağın Ermənistanla birləşməsi barədə müddəaların çıxarılmasıdır və bunu asanlıqla çıxarmaq mümkündür. Ermənistan da həqiqətən sülh istəyirsə bu məsələni uzatmadan həll etmək məcburiyyətindədir. Əks halda, nə qədər arzulasaq da, sülh sazişini imzalamaq mümkün olmayacaq.
Bundan sonra hansı hadisələr baş verə bilər? Məlumdur ki, Tramp həmişə özünün dünyada sülhün bərqərar olması istiqamətində göstərdiyi fəaliyyəti qabartmağa çalışır. Hətta prezident seçilməzdən İsraillə HƏMAS arasında imzalanan razılaşmanı özünün böyük uğuru kimi təqdim etdi və inauqurasiya mərasimində bunu xüsusi qeyd etdi. Hamının diqqətinə çatdırdı ki, bu mənim xidmətimdir, həmin dövrdə ABŞ-ın prezidenti olan Co Baydenin deyil. İndi növbəti sülh razılaşmalarına Trampın ehtiyacı var ki, bu imici bir az möhkəmləndirsin. Ukrayna-Rusiya müharibəsində qısa müddətdə sülh sazişinə nail olmaq çox çətindir. Hətta atəşkəsin təmin olunması da kifayət qədər problemlidir. Çünki Rusiya atəşkəslə razılaşmaq istəmir, onu qane edən sülh müqaviləsi istəyir ki, həmin müqavilədə də onun tələbləri öz əksini tapmalıdır. Kifayət qədər ağır tələblər. Ukraynanın NATO-ya qəbul olunmaması, Ukrayna ordusunun sayının məhdudlaşdırılması, Rusiyanın işağal etdiyi dörd vilayətin Ukraynanın nəzarətində olan hissəsindən hərbi qüvvələrin çıxarılması və həmin hissələrin də Rusiya təhvil verilməsi və sair kimi tələblər, təbiidir ki, Ukrayna tərəfindən qətiyyən qəbul oluna bilməz. Ancaq Tramp da qısa müddətə sülhə nail olmaq istəyir, bunun da yolu yalnız Putinin tələblərinin böyük hissəsini qəbul etməkdən keçir. Bunu da dünya qəbul etməz. Ukrayna, Rusiya və ABŞ danışıqlarında çox ağır bir durum var. Ancaq Azərbaycanla Ermənistan arasında sülh sazişinin imzalanması çox asandır, bunun üçün, əslinə qalsa, bir neçə asan addıma ehtiyac var. Tramp Ermənistana müəyyən təzyiqlər göstərsə qısa müddətdə sülh sazişini imzalamaq mümkündür. Bu səbəbdən, görünür, Tramp Azərbaycan-Ermənistan sülh razılaşmasına daha ciddi diqqət ayıracaq və onun atdığı addımlar sayəsində uzun müddətdir üzərində iş gedən sülh sazişi layihəsini imzalamaq mümkün olacaq”-deyə A.Səmədov qeyd etdi.
İradə SARIYEVA
