Akif Nəsirli: “Azərbaycanın tranzit ölkə kimi siyahıda yer alması isə özlüyündə onun qanunsuz fəaliyyət göstərdiyini sübut etmir”
ABŞ Çini 2018-ci ildə Donald Tramp tərəfindən tətbiq edilən tariflərdən yayınmaq üçün milyardlarla dollar dəyərində malları digər ölkələrdən keçirməkdə ittiham edib. Ağ Evin hesabatına görə, bu təcrübədən illik itkilərin 26 milyard dollara çatdığı təxmin edilir.
Qeyd olunur ki, 40-dan çox ölkə Çinin gömrük rüsumlarından yayındığı “qlobal kölgə yük daşıma şəbəkəsində" iştirak edir.
Bu siyahıya “dəmir yolu və quru tranziti, konsolidasiya və quru-dəniz əlaqələrini təmin edən” Azərbaycan və Gürcüstanın da daxil olduğu vurğulanır.
Hesabat Çin prezidenti Si Cinpinin sentyabr ayında ABŞ-a gözlənilən səfərindən əvvəl dərc edilib.
ABŞ-ın bu istiqamətdə Azərbaycana qarşı əsassız ittihamlarına şərh verən Liberal İqtisadçılar Birliyinin rəhbəri Akif Nəsirli baki-xeber.com-a bildirdi ki, burada ilk növbədə məsələyə emosional yanaşmadan, ABŞ-ın hesabatında Azərbaycanın adının çəkilməsinin nə demək olduğunu düzgün ayırmaq lazımdır. “Azərbaycanı Çinin ABŞ tariflərindən yayınmasına şüurlu şəkildə yardım edən ölkə kimi təqdim etmək ilə Azərbaycanın Çin mallarının daşındığı tranzit marşrutlardan biri kimi göstərilməsi eyni şey deyil. Sizin gətirdiyiniz mətnin özündə də söhbət “dəmir yolu və quru tranziti, konsolidasiya və quru-dəniz əlaqələrini təmin edən” ölkələrdən gedir. Bu isə Azərbaycanın daha çox logistika və tranzit infrastrukturu ilə əlaqələndirildiyini göstərir.
ABŞ-ın narahatlığının əsas səbəbi 2018-ci ildən başlayan və sonrakı illərdə daha da genişlənən ABŞ–Çin ticarət qarşıdurmasıdır. Vaşinqton Çin məhsullarına yüksək tariflər tətbiq etdikdən sonra əsas problem yarandı: Çin istehsalı olan malların birbaşa Çindən ABŞ-a göndərilməsi əvəzinə üçüncü ölkələr üzərindən keçirilməsi və mənşəyinin dəyişdirilməsi yolu ilə tariflərdən yayınmaq imkanları artdı. Əgər məhsul həqiqətən Çində istehsal olunubsa, lakin sənədlərdə başqa ölkədən gələn məhsul kimi göstərilirsə, ABŞ bunu tariflərdən yayınma və gömrük nəzarətinin pozulması kimi qiymətləndirir.
Azərbaycanın bu kontekstdə adının çəkilməsi ilk növbədə onun coğrafi mövqeyi ilə bağlıdır”.
A.Nəsirli vurğuladı ki, Azərbaycan Çinlə Avropa arasında formalaşan Orta Dəhlizin əsas iştirakçılarından biridir. “Çin məhsullarının Mərkəzi Asiyadan Xəzər dənizinə, oradan Azərbaycana, daha sonra Gürcüstan və Türkiyə üzərindən Avropaya daşınması üçün Azərbaycan ərazisində ciddi nəqliyyat infrastrukturu formalaşıb. Bakı Limanı, dəmir yolları və digər logistika imkanları ölkəni regional tranzit mərkəzinə çevirir. Deməli, ABŞ üçün məsələ Azərbaycanın özünün Çin mallarını istehsal etməsi və ya ABŞ-a ixrac etməsi deyil, həmin malların hansı marşrutla hərəkət etməsidir.
Burada daha bir mühüm məqam var. ABŞ-ın belə hesabatlarda konkret ölkələrin adını çəkməsi avtomatik olaraq həmin dövlətləri qanunsuz fəaliyyət göstərməkdə ittiham etdiyi anlamına gəlmir. Tranzit ölkəsinin ərazisindən bir malın keçməsi ilə həmin ölkənin onun mənşəyini qəsdən dəyişdirməsi arasında ciddi hüquqi fərq var. Əgər Azərbaycandan keçən Çin məhsulu gömrük sənədlərində düzgün göstərilir, məhsulun mənşəyi gizlədilmir və heç bir saxta “Azərbaycan mənşəli” sənədi verilmirsə, o zaman burada söhbət normal beynəlxalq tranzit fəaliyyətindən gedlr.
Buna görə “ABŞ-ın Çinə gücü çatmır, Azərbaycanı döyür” yanaşmasını da bir qədər dəqiqləşdirmək lazımdır. ABŞ üçün Çin əsas strateji və iqtisadi rəqibdir və Vaşinqton Pekinə qarşı mübarizədə yalnız birbaşa Çin şirkətlərinə və məhsullarına deyil, tariflərdən yayınmada istifadə oluna biləcək üçüncü ölkələrə də diqqət yetirir. Azərbaycan isə bu qarşıdurmada əsas hədəf deyil. Daha doğrusu, Azərbaycan Çinlə Avropa arasında artan ticarət və tranzit əlaqələrinin yaratdığı yeni geoiqtisadi sistemin bir hissəsinə çevrildiyi üçün ABŞ-ın diqqətinə düşür”.
A.Nəsirlinin sözlərinə görə, digər tərəfdən, burada Azərbaycanın öz maraqları da nəzərə alınmalıdır. Bakı üçün Orta Dəhlizin əsas üstünlüyü məhz tranzit yük axınlarının artmasıdır. “Çinlə Avropa arasında ticarət nə qədər çoxalarsa, Azərbaycan ərazisindən keçən yükün həcmi də bir o qədər arta bilər. Buna görə Azərbaycanın hər hansı böyük iqtisadi gücün — istər Çinin, istər Avropa İttifaqının, istərsə də ABŞ-ın — geosiyasi qarşıdurmasında öz tranzit potensialını itirməsi arzuolunan deyil.
Amma bununla yanaşı, Azərbaycan üçün risk də mövcuddur. Əgər beynəlxalq tərəfdaşlarda Azərbaycanın ərazisindən istifadə etməklə gömrük rüsumlarından yayınma, malların mənşəyinin dəyişdirilməsi və ya sanksiyaların pozulması ilə bağlı şübhələr yaranarsa, bu, Azərbaycanın logistika sektorunun reputasiyasına zərər vura bilər. Ona görə Bakı üçün ən düzgün siyasət tranzit fəaliyyətinin maksimum şəffaflığını təmin etmək, gömrük prosedurlarını sərtləşdirmək və Azərbaycan ərazisindən keçən yüklərin mənşəyinin və təyinatının dəqiq müəyyənləşdirilməsinə nail olmaqdır.
Məsələnin başqa bir tərəfi də ABŞ–Azərbaycan münasibətlərinin ümumi fonudur. Son dövrdə Vaşinqtonla Bakı arasında bir sıra məsələlər üzrə fikir ayrılıqları müşahidə olunduğu üçün ABŞ-ın hesabatlarında Azərbaycanın adının çəkilməsi Azərbaycanda təbii olaraq siyasi həssaslıq yaradır. Lakin konkret olaraq bu hesabatdan Azərbaycanın ABŞ tərəfindən “Çinə qarşı mübarizədə cəzalandırıldığı” nəticəsini çıxarmaq üçün əlavə sübut lazımdır. Daha real izah budur ki, Vaşinqton Çin mallarının ABŞ tariflərindən yayınaraq üçüncü ölkələr vasitəsilə bazara daxil olması problemini araşdırarkən Azərbaycanın yerləşdiyi tranzit marşrutlarını da nəzarət dairəsinə daxil edir.
Əslində bu, Azərbaycanın geosiyasi çəkisinin artmasının müəyyən paradoksudur. Ölkə nə qədər böyük tranzit və logistika mərkəzinə çevrilirsə, bir o qədər çox böyük güclərin diqqətini cəlb edir. Orta Dəhliz Azərbaycanın iqtisadi imkanlarını artırdığı kimi, onu ABŞ–Çin rəqabətinin yaratdığı geoiqtisadi təzyiqlərə də daha həssas edir.
Ona görə məsələni “ABŞ Azərbaycana əsassız şəkildə hücum edir” formasında deyil, “Azərbaycan ABŞ–Çin iqtisadi qarşıdurmasının yaratdığı yeni tranzit və gömrük risklərinin içərisinə düşür” formasında qiymətləndirmək daha dəqiq olar. Əgər Vaşinqtonun konkret olaraq Azərbaycanın dövlət qurumlarını və ya şirkətlərini tariflərdən yayınma sxemində iştirak etməkdə ittiham edən sübutları varsa, həmin sübutlar ayrıca araşdırılmalıdır. Sadəcə Azərbaycanın tranzit ölkə kimi siyahıda yer alması isə özlüyündə onun qanunsuz fəaliyyət göstərdiyini sübut etmir”-deyə A.Nəsirli qeyd etdi.
İradə SARIYEVA
