Son 14 ildə Azərbaycanın dövlət xidmətləri sistemi kağız əsaslı bürokratiyadan vahid rəqəmsal mühitə çevrilib. Dövlət qurumları informasiya sistemlərini inteqrasiya edir, vətəndaşlar və müəssisələr isə dövlət xidmətlərinə onlayn platformalar vasitəsilə daxil olurlar. Bu, sənədlərin işlənməsi müddətini azaldır və hökumətlə qarşılıqlı əlaqələri daha rahat və şəffaf edir. Qeyd edilənlər fonunda Rusiyanın “Vesti Kavkaza” nəşri xatırladır ki, dönüş nöqtəsi Azərbaycan Prezidentinin 13 iyul 2012-ci il tarixli fərmanı oldu və bu Fərman Vətəndaşlara Xidmət və Sosial İnnovasiyalar üzrə Dövlət Agentliyinin (ASAN xidmət) fəaliyyətinin başlanğıcını qoydu.
Yeni strukturun qarşısında bir neçə məqsəd qoyulmuşdu: bürokratik prosedurların azaldılması, gündəlik korrupsiyanın azaldılması, pasport və şəhadətnamələrin verilməsi, daşınmaz əmlakın qeydiyyatı və digər dövlət xidmətlərinin alınması üçün vahid xidmət standartlarının müəyyən edilməsi. Vətəndaşlar artıq bir neçə qurumla əlaqə saxlamaq əvəzinə, bir neçə məsələni eyni anda, “bir pəncərə” prinsipi ilə həll etmək imkanına malikdirlər. Sistemin əsas elementlərindən biri funksiyaların ayrılması idi: sənədləri qəbul edən işçi xidmətlə bağlı qərarların qəbul edilməsində iştirak etmir. Bu gün ASAN şəbəkəsinə 28 stasionar mərkəz daxildir ki, onlardan yeddisi Bakıda, qalanları isə ölkənin regionlarında fəaliyyət göstərir. Ucqar ərazilərin sakinlərinə 10 səyyar avtobus və iki xüsusi ASAN qatar xidmət göstərir. Mərkəzlər bank, notariat xidmətləri, kommunal xidmətlər və sığorta da daxil olmaqla 400-dən çox dövlət və özəl xidmət göstərir. Sistemin 2012-ci ildə istifadəyə verilməsindən bəri 70 milyondan çox sorğu qeydə alınıb. Orta gözləmə müddəti 4-8 dəqiqə, xidmət 10-12 dəqiqə çəkir və məmnuniyyət nisbəti 98,5-99% olaraq qiymətləndirilir. Azərbaycanda rəqəmsal dövlət xidmətlərinin inkişafı tədricən baş verib: ölkə ayrı-ayrı elektron xidmətlərdən dövlət qurumlarının məlumat mübadiləsi apardığı və vətəndaşların vahid rəqəmsal vasitələr vasitəsilə məlumat əldə etdiyi sistemə keçib. ASAN xidmətin yaradılmasından sonrakı növbəti addım 2014-2016-cı illər arasında fəaliyyətə başlayan ASAN Pay oldu. Vahid ödəniş sistemi cərimələrin, dövlət rüsumlarının, vergilərin və kommunal xərclərin elektron şəkildə ödənilməsinə imkan verdi və dövlət qurumları ilə qarşılıqlı əlaqə zamanı nağd pul istifadəsini azaldıb. 2016-2017-ci illərdə xarici vətəndaşlar üçün elektron viza müraciəti prosesini onlayn formata keçirən ASAN Viza sistemi fəaliyyətə başlayıb. Vizanın növündən asılı olaraq, onu sürətləndirilmiş proses vasitəsilə üç saat ərzində və ya səfirliyə getmədən üç gün ərzində əldə etmək mümkün idi. 2018-ci ildə müxtəlif dövlət rəqəmsal xidmətlərinə daxil olmaq üçün vahid hesabdan istifadə etməyə imkan verən vahid identifikasiya sistemi olan ASAN Giriş istifadəyə verildi. 2019–2020-ci illərdə müstəqil elektron xidmətlərdən daha inteqrasiya olunmuş rəqəmsal hökumət modelinə keçid başladı. Hökumət informasiya sistemləri arasında məlumat mübadiləsini asanlaşdıran MyGov və “Digital Bridge” istifadəyə verildi. Eyni zamanda, rəqəmsal dövlətin əsas prinsiplərindən biri olan "Yalnız Birdəfəlik" tətbiq olundu. Dövlətin artıq lazımi məlumatları varsa, vətəndaşların sertifikatları və sənədləri yenidən təqdim etməsinə ehtiyac yoxdur. Qurumlar arasında məlumat mübadiləsi hökumət informasiya sistemlərini birləşdirən və məlumatların birbaşa reyestrlərdən əldə edilməsinə imkan verən “Digital Bridge” tərəfindən asanlaşdırılır. Növbəti mərhələ rəqəmsal sənədlər və SIMA-nın inkişafı ilə bağlıdır. 2021-2026-cı illər arasında elektron sənədlər rəqəmsal mühitdə hüquqi tanınma qazanıb və identifikasiya və elektron imzalar tədricən mobil və bulud əsaslı həllərə keçib. Nəticədə, dövlət xidmətlərinin rəqəmsallaşdırılması fərdi portallardan kənara çıxmağa və şəxsiyyəti təsdiq edən sənədləri, ödənişləri və məlumat mübadiləsini birləşdirən vahid ekosistemə çevrilməyə başlayıb. Bu gün Azərbaycanın rəqəmsal ekosistemi elektron identifikasiyadan tutmuş agentliklər arasında məlumat mübadiləsinə qədər bir neçə əsas aləti özündə birləşdirir. Onlardan biri biometrik identifikasiyaya malik bulud əsaslı elektron imza olan SIMA İmza-dır. Tətbiq 5,5 milyon dəfədən çox yüklənib və 3,5 milyondan çox vətəndaş - demək olar ki, bütün iqtisadi cəhətdən aktiv əhali - onun daimi istifadəçisinə çevrilib. Xidmət 100-dən çox dövlət qurumunun, bankın və kommersiya şirkətinin sistemlərinə inteqrasiya olunub. “Digital Bridge” agentliklər arasında məlumat mübadiləsindən məsuldur və “myGov”dakı Rəqəmsal Razılıq mexanizmi vasitəsilə vətəndaşlar təşkilatların şəxsi məlumatlarına giriş üçün sorğularını təsdiqləyə və ya rədd edə bilərlər. “myGov” həmçinin 40-dan çox növ rəqəmsal sənəd təklif edir. ASAN Giriş sistemində 3,5 milyondan çox qeydiyyatdan keçmiş istifadəçi var. Hökumət məlumatları G-Cloud infrastrukturu vasitəsilə saxlanılır və emal olunur.
Qeydiyyatdan keçmiş 1000-dən çox dövlət xidmətindən təxminən 450-500-ü rəqəmsallaşdırılıb. Ölkə əhalisinin təxminən 88-89%-i internetdən istifadə edir və aktiv əhalinin 60%-dən çoxu müntəzəm olaraq elektron hökumət xidmətlərindən istifadə edir.
Dövlət xidmətlərinin rəqəmsallaşdırılması təkcə vətəndaşların sərf etdiyi vaxtı deyil, həm də biznesin inzibati xərclərini azaltmışdır. Şirkət qeydiyyatından tutmuş sənədlərin emalına qədər bir sıra əsas xidmətlərin əldə edilməsi 5-10 dəfə daha sürətli olub. Təqdim olunan məlumatlara görə, kağız əsaslı sənəd idarəetməsindən və təkrarlanan funksiyalardan rəqəmsal sistemlərə keçid dövlətə hər il yüz milyonlarla manat qənaət etməyə imkan verir. Bizneslər də dövlət xidmətlərinə daha asan çıxış əldə ediblər: hüquqi şəxsin e-taxes/myGov vasitəsilə qeydiyyatı bir günə qədər vaxt aparır və lisenziyaların və icazələrin emalı rəqəmsal platformalar olan Rəqəmsal Ticarət Mərkəzi və Lisenziyalar və İcazələr ("Lisenziyalar və İcazələr") platformalarına köçürülüb. Bu dəyişikliklər biznes mühitini yaxşılaşdıran amillərdən biri oldu və “Fitch”, “S&P və Moody's” kredit agentliklərinin qiymətləndirmələrində nəzərə alındı. Azərbaycan onlayn xidmətləri geniş fiziki xidmət mərkəzləri şəbəkəsi ilə birləşdirərək özünün rəqəmsal hökumət modelini inkişaf etdirir. Qazaxıstanda rəqəmsal dövlət xidmətləri “fintech” ekosistemi ilə sıx bağlıdır. Estoniyada sistemin təməli, demək olar ki, tamamilə rəqəmsal qarşılıqlı əlaqə və “X-Road” infrastrukturu olaraq qalır. Özbəkistan dövlət xidmətlərinin genişmiqyaslı onlayn keçidinə diqqət yetirir, Gürcüstan isə vahid dövlət xidmətləri sistemini inkişaf etdirir. Bu fonda Azərbaycanın unikallığı onun hibrid modelindədir: myGov, ASAN Login və SIMA rəqəmsal platformaları ASAN mərkəzləri, mobil avtobuslar və qatarlar şəbəkəsi ilə tamamlanır. Bu yanaşma eyni zamanda rəqəmsal xidmətləri genişləndirməyə və eyni zamanda ucqar ərazilərdə yaşayanlar da daxil olmaqla, onlayn xidmətlərdən istifadə etməkdə çətinlik çəkən insanlar üçün fiziki çıxışı qorumağa imkan verir. Azərbaycanın dövlət xidmətlərinin rəqəmsallaşdırılması modeli beynəlxalq təşkilatlar tərəfindən tanınıb. BMT-nin 2024-cü il üçün Elektron Hökumət Sorğusu hesabatında ölkə EGDI (BMT-nin elektron hökumətin inkişaf səviyyəsinin hərtərəfli göstəricisi olan Elektron Hökumətin İnkişaf İndeksi) üzrə 0,7607 bal toplayaraq 193 ölkə arasında 74-cü yeri tutaraq çox yüksək EGDI səviyyəsinə (Çox Yüksək EGDI) malik ölkələr qrupuna daxil olub. Azərbaycan həmçinin Dünya Bankından yüksək reytinq alıb. GovTech Yetkinlik İndeksi ölkəni rəqəmsal idarəetmə yetkinliyinin ən yüksək səviyyəsinə malik ölkələri əhatə edən A qrupuna — GovTech Liderlərinə yerləşdirir. Bu o deməkdir ki, Azərbaycan inkişaf etmiş rəqəmsal hökumət sistemlərini, onlayn xidmətləri və vətəndaşlarla qarşılıqlı əlaqə vasitələrini nümayiş etdirir. Dünya Bankı həmçinin ASAN xidmətin ənənəvi bürokratik modeldən daha istifadəçi dostu və istifadəçi yönümlü dövlət xidmətləri formatına keçiddəki rolunu qeyd edir. ASAN sistemi özü də beynəlxalq səviyyədə tanınıb. 2015 və 2019-cu illərdə Hökumətlərin Ümumdünya Sammitində Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Dövlət Xidməti Mükafatlarına və Qlobal Hökumət Mükəmməlliyi Mükafatına layiq görülüb. Əldə edilən irəliləyişlərə baxmayaraq, dövlət xidmətlərinin rəqəmsallaşdırılması Azərbaycan üçün yeni çətinliklər yaradır. Bunlara ucqar ərazilərdə rəqəmsal uçurumun azaldılması, dövlətin G-Cloud rəqəmsal infrastrukturunun kiberhücumlardan qorunması və qalan mürəkkəb inzibati prosedurların tamamilə sənədsizləşdirilməsi daxildir. Növbəti mərhələ elektron hökumətdən süni intellekt modelinə keçidi əhatə edir ki, bu modeldə dövlət yalnız vətəndaşların sorğularına cavab vermir, həm də zəruri xidmətləri təklif edir. Məsələn, uşaq doğulduqda və ya təqaüd yaşına çatdıqda sistem ayrıca ərizə olmadan avtomatik olaraq tələb olunan ödənişləri və ya sənədlərin emalını başlada biləcək. Digər bir sahə şəhərsalma və səhiyyədə resursların bölüşdürülməsi üçün “Big Data”dan istifadədir. Paralel olaraq, elektron imzaların qarşılıqlı tanınması və sərhədlərarası biznes əməliyyatlarının sadələşdirilməsi də daxil olmaqla, SIMA-nın imkanlarını genişləndirmək planları üzərində iş gedir. Beləliklə, Azərbaycanda dövlət xidmətlərinin rəqəmsallaşdırılması müstəqil texnoloji layihə deyil, dövlət, vətəndaşlar və biznes arasında bütün qarşılıqlı əlaqə sisteminin ardıcıl islahatına çevrilib. "Bir pəncərə" prinsipi və fiziki ASAN şəbəkəsi ilə başlayaraq, ölkə elektron identifikasiya, məlumat mübadiləsi və mobil sənədlərlə vahid rəqəmsal mühitə keçib. Növbəti mərhələ proaktiv xidmətlər və süni intellektin istifadəsidir ki, bu da dövlət xidmətlərini yalnız onlayn deyil, həm də vətəndaşlar üçün mümkün qədər problemsiz şəkildə əlçatan etməlidir. Azərbaycan hazırda fərdi xidmətlərin rəqəmsallaşdırılmasından kənara çıxaraq dövlətin daha da rəqəmsal transformasiyasına keçmək çağırışı ilə üzləşir və bu, islahatların növbəti mərhələsinin əsas diqqət mərkəzində olacaq.
Samirə SƏFƏROVA
