Züriyə Qarayeva: "Hazırda bölgədə hərbi qarşıdurmadan çox, qarşılıqlı iqtisadi boğma mərhələsi müşahidə olunur"
İranın ABŞ-la qarşıdurmada mövqeyini sərtləşdirməsi fonunda Hörmüz boğazı artıq yalnız nəqliyyat marşrutu deyil, Vaşinqton və Tehran arasında siyasi-iqtisadi mübarizənin əsas rıçaqlarından birinə çevrilib. Tehran ABŞ-ın blokadanı aradan qaldırmasını və dondurulmuş İran aktivlərinin açılmasını tələb edir və bu şərtlər yerinə yetirilmədən Hörmüzün tam açılmayacağı mesajını verir. Beləliklə, İran boğaz üzərindəki strateji mövqeyindən Vaşinqtona təzyiq vasitəsi kimi istifadə edir.
ABŞ isə tamamilə fərqli xətt seçir. Donald Trampın administrasiyanın yüksək vəzifəli şəxslərinə İranla danışıqları dayandırmağı tapşırdığı bildirilir. CNN-in məlumatına görə, Vaşinqton strategiyasını dərhal hərbi zərbə endirməkdən daha uzunmüddətli iqtisadi və siyasi təzyiq göstərərək İranı “boğmağa” yönəldib. Trampın vitse-prezident Ceyms Vens, xüsusi elçilər Stiv Uitkoff və Cared Kuşnerin daxil olduğu danışıqlar qrupuna Tehranla əlaqə saxlamaqdan çəkinmək göstərişi verdiyi bildirilir. Bu qərarın İranla bir sıra müsbət müzakirələrdən sonra qəbul edilməsi isə Vaşinqtonun Tehranı güzəştlərə məcbur etmək niyyətinin gücləndiyini göstərir.
Trampın İranın onun tələblərinə təslim olmaq istəməməsindən narazı olduğu, eyni zamanda Tehranın Hörmüz boğazından keçən nəqliyyatın tənzimlənməsi ilə bağlı Omanla əldə etməyə çalışdığı razılaşmanın konturlarından narahatlıq keçirdiyi bildirilir. Bunun fonunda ABŞ-ın İrana qarşı yeni və daha sərt sanksiyalar tətbiq etməyə hazırlaşması qarşıdurmanın diplomatik kanallardan iqtisadi təzyiq mərhələsinə keçdiyini göstərir.
Hörmüzdə vəziyyətin gərginləşməsi artıq enerji bazarına da təsir edir. Reuters-in məlumatına görə, avqustun 19-da boğazdan cəmi altı əmtəə gəmisinin keçməsi nəqliyyat axınının ciddi şəkildə zəiflədiyini göstərir. Bu vəziyyət davam edərsə, neft və digər enerji resurslarının dünya bazarlarına çıxarılması ilə bağlı risklər daha da arta bilər. Nəticədə neft qiymətlərində yeni sıçrayış ehtimalı yüksəlir. Brent neftinin avqustun 19-da üç həftənin maksimumuna qalxması da bazarın geosiyasi risklərə reaksiyasını göstərir.
Azərbaycan üçün vəziyyət ikili xarakter daşıyır. Bir tərəfdən, Hörmüzdə gərginliyin neft qiymətlərini yüksəltməsi “Azeri Light”ın bahalaşmasına, ölkənin neft ixracından əldə etdiyi valyuta gəlirlərinin və Dövlət Neft Fondunun gəlirlərinin artmasına şərait yarada bilər. Digər tərəfdən isə, regionda hərbi və siyasi eskalasiyanın dərinləşməsi Azərbaycanın təhlükəsizliyi, ticarət və nəqliyyat marşrutları üçün əlavə risklər yaradır. Yəni Azərbaycan yüksək neft qiymətindən iqtisadi baxımdan faydalana bilər, amma bunun səbəbi olan geosiyasi böhran ölkə üçün arzuolunan vəziyyət deyil.
Əslində, İranın Hörmüz siyasətinin əsas məqsədi də məhz bu ikili təsirdən istifadə etməkdir. Tehran anlayır ki, boğazda yaranan problem yalnız İranın deyil, bütün qlobal enerji bazarının problemidir. Buna görə də Hörmüzü Vaşinqtona qarşı siyasi və iqtisadi “kart” kimi istifadə edir: sanksiyaların yumşaldılması, blokadanın aradan qaldırılması və İranın dondurulmuş aktivlərinin açılması müqabilində gəmiçilik təhlükəsizliyi və boğazın normal fəaliyyətinin bərpası gündəmə gətirilir.
Vaşinqton isə əksinə, əvvəlcə İranı güzəştlərə məcbur etməyə çalışır. Danışıqların dayandırılması, yeni sanksiyalar və iqtisadi təzyiq xəttinin gücləndirilməsi göstərir ki, ABŞ hələlik Tehranla qarşılıqlı kompromisdən çox təzyiq mexanizmlərinə üstünlük verir.
Beləliklə, bölgədə əsas mübarizə artıq yalnız hərbi qarşıdurma üzərində qurulmur. Burada iqtisadi blokada, enerji bazarı, neft qiymətləri, dondurulmuş aktivlər və Hörmüz boğazı bir-birinə bağlı vahid təzyiq mexanizminə çevrilib. Əgər tərəflər qarşılıqlı güzəştə getməsə, böhranın uzanması neft qiymətlərində yeni artımlara və qlobal enerji bazarında daha ciddi təlatümlərə səbəb ola bilər. Əsas sual isə bundan sonra İranın Hörmüz kartını nə qədər sərt oynayacağı və Tramp administrasiyasının iqtisadi təzyiqi hansı həddə qədər artırmağa hazır olmasıdır.
ABŞ-ın İranla danışıqları dayandırması, yeni sanksiyalara hazırlaşması və eyni zamanda Hörmüz boğazının açılması ilə bağlı Tehranla fikir ayrılıqlarının dərinləşməsi fonunda bölgədə hansı proseslər gedir və qarşıdakı mərhələdə hərbi eskalasiya, iqtisadi təzyiq, yoxsa yeni diplomatik razılaşma ssenarisi daha real görünür?
Politoloq Züriyə Qarayeva “Bakı-Xəbər” qəzetinə açıqlamasında bildirib ki, Yaxın Şərqdə, xüsusilə İran və ABŞ arasında yaranmış gərginliyin hazırkı mərhələsində tərəflər birbaşa genişmiqyaslı müharibədən daha çox, iqtisadi və siyasi təzyiq vasitələrindən istifadə etməyə üstünlük verir. Onun sözlərinə görə, bu vəziyyəti “qarşılıqlı iqtisadi boğma” mərhələsi kimi xarakterizə etmək mümkündür.
Politoloq qeyd edib ki, İran Hörmüz boğazı üzərindəki strateji mövqeyindən istifadə etməklə ABŞ və Qərbə ciddi təzyiq göstərmək imkanına malikdir. Hörmüz boğazı dünya enerji bazarı üçün həyati əhəmiyyət daşıdığından, burada gəmiçiliyin məhdudlaşdırılması və ya təhlükəsizlik risklərinin artması qlobal neft və qaz bazarlarında qiymət artımına səbəb ola bilər. Tehran məhz bu amili danışıqlarda öz mövqeyini gücləndirən əsas rıçaqlardan biri kimi nəzərdən keçirir.
Züriyə Qarayeva hesab edir ki, İranın əsas məqsədlərindən biri ona tətbiq edilən iqtisadi təzyiqi azaltmaq, sanksiyaların yumşaldılmasına nail olmaq, dondurulmuş aktivlərə çıxışı bərpa etmək və ölkənin maliyyə-iqtisadi manevr imkanlarını genişləndirməkdir. Tehran, bununla yanaşı, enerji ixracının və xarici ticarətin qarşısındakı məhdudiyyətlərin aradan qaldırılmasında da maraqlıdır.
Politoloqun fikrincə, ABŞ-ın yanaşması isə bundan fərqlənir. Onun sözlərinə görə, Vaşinqton İranın strateji resurslarından və regional imkanlarından maksimum istifadə etməsinə imkan verməmək, əksinə, sanksiyalar və siyasi təzyiq vasitəsilə Tehranı güzəştə məcbur etmək xətti yürüdür. Bu baxımdan, tərəflərin hazırda bir-birinin iqtisadi və siyasi dözümlülüyünü sınadığı mərhələdən keçdiyini demək olar.
Ekspert vurğulayıb ki, neft daşımalarının azalması və dünya bazarında enerji qiymətlərinin yüksəlməsi qısa müddətdə İran üçün müəyyən üstünlük yarada bilər. Çünki yüksək neft qiymətləri enerji bazarında İranın yaratdığı riskin miqyasını göstərir, ABŞ və digər Qərb dövlətləri üçün əlavə iqtisadi xərc formalaşdırır. Lakin bu alətin uzun müddət davam etdirilməsi İranın özü üçün də ciddi risklər yaradır. Gəmiçiliyin və enerji ixracının məhdudlaşması, sanksiyaların dərinləşməsi və maliyyə kanallarının daralması İran iqtisadiyyatına əlavə təzyiq göstərə bilər.
Onun sözlərinə görə, bu səbəbdən Tehran üçün də böhranın sonsuzadək davam etməsi arzuolunan deyil. İran bir tərəfdən strateji mövqeyindən istifadə edərək qarşı tərəfə təzyiq göstərməyə, digər tərəfdən isə iqtisadi itkiləri minimuma endirmək üçün diplomatik kanalları açıq saxlamağa çalışacaq.
Politoloq hesab edir ki, Körfəz ölkələri də prosesin genişmiqyaslı müharibəyə çevrilməsində maraqlı deyillər. Çünki Hörmüz boğazında uzunmüddətli qarşıdurma yalnız İran və ABŞ-a deyil, bütün regionun enerji infrastrukturu, gəmiçilik və investisiya mühiti üçün ciddi təhlükə yarada bilər. Bu baxımdan Oman və Qətər kimi vasitəçi ölkələrin diplomatik kanalların qorunmasında və tərəflər arasında dolayı təmasların davam etdirilməsində mühüm rol oynaya biləcəyi istisna edilmir.
Züriyə Qarayeva bildirib ki, qarşıdakı mərhələdə ən real ssenari genişmiqyaslı hərbi əməliyyatlardan daha çox, iqtisadi təzyiqin və məhdud diplomatik təmasların paralel davam etməsidir. Tərəflərin birbaşa siyasi razılaşmaya hazır olmaması fonunda dolayı danışıqlar vasitəsilə müəyyən məsələlər üzrə mərhələli anlaşmaların əldə olunması daha real görünür.
Siyasi şərhçının fikrincə, burada əsas risk yanlış hesablamadır. Gəmilərə müdaxilə, hərbi obyektlərə məhdud zərbələr və ya tərəflərdən birinin digərinin addımını daha geniş hücum kimi qiymətləndirməsi lokal qarşıdurmanı sürətlə böyüdə bilər. Bu isə, xüsusilə Hörmüz boğazı kimi strateji əhəmiyyətli məkanda qlobal enerji bazarlarına dərhal təsir göstərə bilər.
Politoloq hesab edir ki, ABŞ üçün də Hörmüz boğazında uzunmüddətli hərbi qarşıdurma arzuolunan ssenari deyil. Çünki belə vəziyyət Vaşinqtonu regionda daha böyük hərbi resurs saxlamağa, müttəfiqlərinin təhlükəsizliyini təmin etməyə və qlobal enerji bazarında yaranan şokun nəticələri ilə mübarizə aparmağa məcbur edə bilər. Bu isə qarşıdurmanın siyasi və iqtisadi qiymətini əhəmiyyətli dərəcədə artırar.
Bu baxımdan, Züriyə Qarayeva yaxın perspektivdə tərəflər arasında tammiqyaslı siyasi barışıqdan daha çox, konkret məsələlər üzrə məhdud və praqmatik anlaşmanın mümkün olduğunu düşünür. Belə bir razılaşma Hörmüz boğazında gəmiçiliyin qismən normallaşdırılması, müəyyən sanksiyaların müvəqqəti yumşaldılması, maliyyə və humanitar kanalların açılması kimi qarşılıqlı addımları əhatə edə bilər.
“Ən real perspektiv nə tam müharibə, nə də böyük barışıqdır. Tərəflərin bir-birini sınağa çəkdiyi gərgin təzyiq mərhələsindən sonra məhdud və praqmatik anlaşmanın əldə olunması daha real görünür. Əsas məsələ tərəflərin qarşılıqlı təzyiqi nəzarətdən çıxaracaq həddə çatdırmamasıdır. Çünki Hörmüzdə baş verə biləcək hər hansı ciddi eskalasiya artıq yalnız İran və ABŞ arasında problem olmayacaq, qlobal enerji və təhlükəsizlik sisteminə təsir göstərəcək”, – deyə politoloq bildirib.
Dəniz NƏSİRLİ
