Donald Tramp uzun müddətdir davam edən təhdidini yerinə yetirərək, Beynəlxalq Cinayət Məhkəməsinin vəkili Tomoko Akaneyə (Yaponiya vətəndaşı) və baş prokuror Əbdülay Seyeyə (Seneqal vətəndaşı) qarşı sanksiyalar tətbiq edib. Amerika prezidenti ötən il bu hərəkətə icazə verən sərəncam imzalayıb, lakin konkret tədbirlər yalnız yeni başlayıb. Tramp Akane və Seyeni iki İsrail rəsmisi - baş nazir Benyamin Netanyahu və keçmiş müdafiə naziri Yoav Qalant üçün həbs orderləri verməkdə günahlandırır.
O, həmçinin, məhkəmənin ABŞ vətəndaşlarını da müharibə cinayətlərinə görə məsuliyyətə cəlb edəcəyindən qorxur. Bütün Avropa İttifaqı rəhbərliyi də daxil olmaqla, Avropa siyasətçiləri Beynəlxalq Cinayət Məhkəməsini müdafiə ediblər. Tramp geri çəkilməyəcəyini nümayiş etdirir və məhkəmənin Haaqa məhkəməsini cəzalandırmasını prinsipial məsələ hesab edir.
Avropa Komissiyasının prezidenti Ursula fon der Leyen və Avropa Şurasının prezidenti Antonio Kosta ABŞ-la münaqişəsində Beynəlxalq Cinayət Məhkəməsini tam dəstəklədiklərini açıqlayıblar. Bu, sadəcə iki nəfərin qara siyahıya salınması deyil. Akane və Seyenin ABŞ sanksiyalarına məruz qalması ilə bağlı elan 18 avqustda ABŞ Maliyyə Nazirliyinin Xarici Aktivlərə Nəzarət İdarəsinin saytında dərc edilib. 13 iyulda isə Dövlət Departamentinin saytında mətbuat açıqlaması yerləşdirilib. Orada bildirilir ki, dövlət katibi Marko Rubio "Beynəlxalq Cinayət Məhkəməsinin ABŞ suverenliyinə yaratdığı təhdidi aradan qaldırmaq üçün hərtərəfli kampaniya" başladır. Mətbuat açıqlamasında açıq şəkildə bildirilir ki, bu kampaniya Beynəlxalq Cinayət Məhkəməsinin işinə "sistemli şəkildə maneə törətmək" tədbirlərini də əhatə edəcək. Dövlət Departamentinin nəzərdən keçirdiyi tədbirlər arasında ABŞ qüvvələrini yerləşdirən ölkələrin Haaqa Məhkəməsinin yurisdiksiyasından çıxmasını müdafiə etmək də var. ABŞ və Litva arasında artıq bir münaqişə yaranıb. Litva Prezidenti Gitanas Nauseda qeyd edib: "BMT-nin Vladimir Putinin Beynəlxalq Cinayət Məhkəməsindən çıxması üçün həbs qərarı verməsini alqışlayan bir ölkə üçün - bağışlayın, bəs bunu xalqımıza necə izah edərdik?". İndi demək olar ki, Aİ rəhbərliyi Litvanın tərəfindədir. Rubio və Trampın Beynəlxalq Cinayət Məhkəməsi ilə bağlı bütün açıqlamalarında onlar məhkəmənin 2016-cı ildə Əfqanıstanda döyüşmüş Amerika əsgərlərini təqib etmək cəhdlərinə istinad edirlər. Lakin münaqişənin əsas mənbəyi Netanyahu və Qalantın həbs orderləridir. O vaxtdan bəri Trampın Beynəlxalq Cinayət Məhkəməsi ilə münasibətləri açıq qarşıdurma vəziyyətinə keçib. Hollandiyanın xarici işlər naziri Tom Berendsen internetdə yazıb ki, ölkəsi ABŞ sanksiyalarını bəyənmir. O, Akaneni Beynəlxalq Cinayət Məhkəməsinə ev sahibliyi edən ölkəsinin hakimiyyət orqanlarının məhkəmənin işinə necə kömək edə biləcəyini müzakirə etməyə dəvət edib. Bu, çox güman ki, sanksiyalardan yayınmaq yollarını müzakirə etmək təklifi kimi şərh edilib. Onların tətbiqi ilə, digər şeylərlə yanaşı, Akane və Seyeyə dünyanın demək olar ki, bütün bankları tərəfindən istifadə edilən ABŞ maliyyə sistemindən istifadə etmək qadağandır. Müasir beynəlxalq maliyyə infrastrukturu əsasən ABŞ-la bağlıdır. Bu, xüsusilə Avropada doğrudur. Avropa bankları, sığorta şirkətləri, İT provayderləri və ödəniş vasitəçiləri ABŞ-ın qara siyahılarında olan şəxslərlə münasibətlərini dayandırmağa üstünlük verirlər ki, özləri ABŞ məhdudiyyətlərinə məruz qalmasınlar. Berendsen iddia edir ki, beynəlxalq məhkəmə və tribunallara "mandatlarını sərbəst şəkildə həyata keçirməyə" icazə verilməlidir. Rubio da öz növbəsində vurğulayır ki, Akane və Seye uzun müddətdir "Beynəlxalq Cinayət Məhkəməsinin yurisdiksiyasını tanımayan dövlətlərin vəzifəli şəxslərinin istintaqını aparmaq, həbs etmək, saxlamaq və ya məhkəməyə vermək səylərində birbaşa iştirak etməklə" mandatlarını pozublar, yəni Netanyahu və Qalantın. Rubionun sözlərinə görə, məhkəmənin özü son dərəcə korrupsiyalaşıb və yüksək dərəcədə siyasiləşib.
Beynəlxalq Cinayət Məhkəməsi isə sərt mövqe tutur və Vaşinqtonla polemikasını yavaşlatmaq əlaməti göstərmir. O, ABŞ-ın hərəkətlərinin "qanunun aliliyini pozduğunu" bildirib. Haaqa məhkəməsi bildirib ki, "məhkəmə rəsmiləri qanunu tətbiq etdiklərinə görə təhdid edildikdə, beynəlxalq hüquqi nizamın özü təhlükə altına düşür". O, həmçinin qeyd edib ki, Beynəlxalq Cinayət Məhkəməsi "sarsılmaz" olaraq qalır və öz işçilərini və "təcavüzkar müharibələrin qurbanlarını" qətiyyətlə dəstəkləyir.
Beynəlxalq Cinayət Məhkəməsi Ağ Evə qarşı çıxmaq üçün bütün mövcud vasitələrdən istifadə etmək əzmindədir. Üç hakim Tramp administrasiyasına qarşı məhkəmə iddiası qaldıraraq, tətbiq etdiyi sanksiyaların qanunsuz olduğunu iddia edib. Rubionun çıxışından da göründüyü kimi, ABŞ bir vaxtlar Roma Statutunu (Beynəlxalq Cinayət Məhkəməsinin fəaliyyət göstərdiyi sənəd) imzalayan ölkələrə imzalarını geri götürmələri üçün birbaşa təzyiq göstərəcək. Amerikalıların Avropada uğur qazanması ehtimalı az olsa da, Avropadan kənarda uğur qazanmaları ehtimalı yüksəkdir. İndiyə qədər beş ölkə Amerikanın "məsləhətinə" əməl edib: Çad, Niger, Mali, Burkina Faso və Venesuela. İlk dörd ölkə daha çox öz hesabları ilə Beynəlxalq Cinayət Məhkəməsi ilə barışmağa təşviq olunsa da, Venesuela açıq şəkildə Trampı razı salmağa çalışır. ABŞ-ın məqsədinin Beynəlxalq Cinayət Məhkəməsini dağıtmaq deyil, onu siyasi, maliyyə və şəxsi cəhətdən neytrallaşdırmaq olduğunu başa düşmək vacibdir. Bu nəticəyə Trampın ötənilki sərəncamından gəlmək olar. Orada BCM-in hərəkətləri ABŞ-ın milli təhlükəsizliyi və xarici siyasəti üçün "qeyri-adi və fövqəladə təhdid" elan edilir. Hələlik isə Marko Rubionun bu məhkəməni ABŞ vətəndaşlarına qarşı hüquqi müharibə aparmaqda ittiham etməsi və Vaşinqtonun, zərurət yaranacağı təqdirdə, "BCM-i kərpic-kərpic sökəcəyini" bəyan etməsi proseslərin maraqlı müstəvidə inkişaf edəcəyindən xəbər verir. "Liberium" portalı bunlar fonunda qurumun sabiq prokuroru Luis Okamponun fəaliyyətinə xüsusi diqqət yetirir. Məqalədə qeyd olunub ki, qərəzsiz ədalət mühakiməsini təmin etmək vədi əsasında yaradılmış bir qurum olan BCM öz 24 illik tarixinin ən çətin dövrünü yaşayır: "Bu fonda, məhkəmənin vaxtilə baş prokuroru olmuş Luis Moreno Okamponun işi indiyədək ona yetiriləndən daha çox diqqətə layiqdir. Söhbət BCM-nin tənqidindən deyil, zəifləmiş bir qurumun səlahiyyətləri şəxsi istifadə üçün əlçatan olduqda nələrin baş verdiyinə dair xəbərdarlıqdan gedir.
Okampo 2003-2012-ci illərdə Prokurorluq Ofisinə rəhbərlik edib. Onun bu vəzifədə fəaliyyəti əsasən uğursuz işlərlə yadda qalıb, aparılan yoxlamalar isə prokuror fəaliyyətində çatışmazlıqları üzə çıxarıb. ABŞ Xarici Siyasət Şurasının nümayəndəsi İlan Bermanın "Newsweek"də dərc olunan son yazısı da bu mənada çox maarqlıdır. Orada o qeyd edib ki, Okampo vəzifədə olduğu müddətdə tənqidlərə məruz qalıb və BCM-dən getdikdən sonra da mübahisələr yaratmağa davam edib. Həmçinin, nümunə kimi onun Ermənistan və Azərbaycan arasındakı münaqişəyə mübahisəli müdaxiləsi göstərilib”. Materialda həm də Okamponun vəzifədən getdikdən sonrakı maliyyə fəaliyyəti xatırladılır. Xüsusilə, "European Investigative Collaborations" və "Der Spiegel"in araşdırmasının nəticələri qeyd olunur; bu araşdırmalar müəyyən edib ki, o, baş prokuror kimi çalışdığı dövrdə və BCM-dən getdikdən sonra Panamada və Britaniyanın Vircin adalarında qeydiyyatdan keçmiş ofşor strukturları idarə edib. Bundan əlavə, vəzifədən getdikdən qısa müddət sonra İsveçrə hesabları vasitəsilə ona on minlərlə dollar köçürülüb. Daha sonra Okampo, məhkəməsiz edamlarda ittiham olunan general Xəlifə Haftarın silahlı birləşmələrini maliyyələşdirən Liviya neft maqnatı Həsən Tatanki ilə məsləhət müqaviləsi bağlayıb, hansı ki, 3 milyon dollar və hər iş günü üçün əlavə 5 min dollar dəyərində qiymətləndirilirdi: "Bu razılaşma haqqında suallara cavab verən Okampo, Haaqadakı maaşının kifayət etmədiyini bildirmişdi. Okampo məhz BCM-nin keçmiş baş prokurorunun öz peşəkar əlaqələrindən və nüfuzundan kommersiya məqsədilə istifadə etməsi ilə bağlı bu tarixçənin fonunda sonradan Qarabağ prosesinə cəlb olunub. Bu hekayə 2023-cü ilin avqustunda, Okamponun Azərbaycanın Qarabağ regionundakı erməni separatçı qüvvələrinin nümayəndələrindən və Ermənistanla əlaqəli digər şəxslərdən tapşırıq alması, daha sonra isə Azərbaycana qarşı ittihamlarla çıxış etməsi ilə başlayıb. Okamponun özü sonradan sosial şəbəkələrdə etiraf edib ki, onun hazırladığı rəy Qarabağda hazırda ləğv edilmiş separatçı rejimin qondarma prezidenti tərəfindən sifariş edilib. Sonrakı aylarda Okampo öz müsahibələrində, müəllif məqalələrində və ictimai çıxışlarında Bakının ünvanına analoji ittihamları dəfələrlə təkrarlayaraq, faktiki olaraq Azərbaycana qarşı davamlı ittiham kampaniyası aparıb. Sonradan Okampo bildirib ki, Avropa İttifaqının xarici siyasət xidmətinin sabiq rəhbəri Jozep Borrelin keçmiş köməkçisi indi Avropa Parlamentində "onun üçün işləyir". Okamponun sözlərinə görə, bu şəxs Avropa Komissiyasının sədri Ursula fon der Lyayenə təzyiq göstərməklə, eləcə də Aİ ilə Azərbaycan arasındakı enerji tərəfdaşlığının ləğvinə nail olmaq məqsədilə Avropa İttifaqı Məhkəməsində işin irəli sürülməsi ilə məşğuldur. Bundan əlavə, onlarda olan materiallarda Okamponun oğlu Tomasın bu şəbəkənin məqsədinin Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyanın hakimiyyətdən kənarlaşdırılması olduğu barədə sözləri yer alır. Onun sözlərinə görə, bu, ABŞ-da Paşinyanın Azərbaycana münasibətdə sülh siyasətinə qarşı çıxan erməni lobbi təşkilatları ilə koordinasiyalı şəkildə həyata keçirilməlidir. Məhkəmənin keçmiş əməkdaşlarının, o cümlədən Okamponun peşəkar və siyasi dəyərini məhz BCM-in nüfuzu müəyyən edir. Müəllif hesab edir ki, bu nüfuzun zəifləməsi ondan şəxsi maraqlar naminə istifadə olunması üçün imkanlar yaradır”.
Tahir TAĞIYEV
