Sabiq baş nazir Pənah Hüseynin tələbə vaxtı - təxminən 50 il öncə tutduğu gündəliklə bağlı maraqlı məqam üzə çıxıb. Gündəlikdən bir məqamla bağlı Pənah Hüseyn özünün facebook səhifəsində paylaşım edib.
Təqdim edilən mətndən göründüyü kimi tələbə Pənah Hüseyn həmin dövrdə tələbə olan Etibar Məmmədov və Zeynal Nağdəliyev haqqında fikirlərini paylaşıb.
Qeyd edək ki, Zeynal Nağdəliyev hazırda Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Ərazi-təşkilat məsələləri üzrə köməkçisi-şöbə müdiri, Etibad Məmmədov isə AMİP-in qurucusu, Milli Azadlıq Hərəkatının liderlərindən biri, hazırda AMİP-in fəxri sədridir. Pənah Hüseyn qeyd edib ki, gündəliyinin bu vərəqini 1976 ya 1977-ci ildə yazıb. Gündəliyin mətni belədir:
Dərnəyin məşğələsi çox maraqlı keçdi. Zeynal adlı 3-cü kurs tələbəsinin məruzəsi çox, dərnəkdəkilərin fikri maraq doğurdu. 4-cü kursdan Etibar bütün məsələlərə başqa cür yanaşdı.
Belə ki, onun fikrincə Rus-İran müharibəsi yox, rus-Azərbaycan müharibəsi olub. Çünki şah azərbaycanlı idi, qoşun Azərbaycanda təşkil olunub, hərbi əməliyyatlar da Azərbaycan ərazisində aparılıb...
“...Rusiya qoşunları tərəfində vuruşan azərbaycanlılar milli xainlərdir!
... Rusiyaya meyl edən xanlar siyasi uzaqgörənlik yox, siyasi korluq göstərmiş, Həştərxan, Sibir, Krım, Ukrayna hakimlərinin şəxsində öz talelərini başa düşə bilməmişlər.
...Xanlar Azərbaycanda “başlanmış” mərkəzləşmə meylindən qorxaraq, Rusiyanın ağuşuna atılmışdır”.
Olduqca maraqlı, diqqəti cəlb edən, təqdirəlayiq mühakimələrdir. Belə müstəqil düşünə bilənlər çox azdır. Çoxları, hətta bəzi əlaçı tarixçilər də belə hesab edirlər ki, məs. Trotski qarşısına məqsəd qoymuşdu ki, SSRİ-də sosializmi devirib, kapitalizmi bərpa etsin. Çox səthi düşüncəyə malik olan belələrinə aydın deyil ki, Trotski özünü marksizmə, kommunizm işinə, Lenin və ya Stalindən az sadiq hesab etmirdi. Trotskiyə onun nəyi istəyib istəməməsinə görə yox, onun ideyalarının, taktiki ideyalarının...
Gündəliyin arxası yoxdur.
Pənah bəy etiraf edib ki, o zamanlar üçün o, marksist düşüncəyə malik idi. Etibar Məmmədov isə məhz elə o zaman da (4-cü kurs) millətçi dünya görüşünə sahib olub.
Əslində bu gündəliklə bağlı maraqlı detallar üzə çıxır və haqlı suallar yaranır. Pənah Hüseynin qələmə aldığı detallar o vaxtkı sovet ideologiyası ilə daban-dabana zidd idi. Yəni belə fakt o vaxtkı SSRİ “KQB”-sinin əlinə keçsəydi Pənah Hüseynin düşüncələrini paylaşdığı tələbələri acı tale gözləyə bilərdi. Təbiidir ki, bütün bunları Pənah Hüseyn bilməmiş deyildi. Onda isə belə ciddi məqamları, ələ keçəcəyi təqdirdə “KQB” üçün potensial “donos” sayıla biləcək bir faktı niyə bilə-bilə qeydə alırdı? Bunun digər tələbələr üçün təhlükə olduğunu Pənah Hüseyn dərk edirdimi?
Pənah Hüseyn: “Mənim gündəliyim, ancaq belə siyasi mövzulardan ibarət deyildi”
Pənah Hüseyn “Bakı-Xəbər”ə açıqlamasında bildirdi ki, bu barədə geniş açıqlama vermək istəmir: “Mən onu maraqlı mılumat olduğu üçün paylaşdım. Həmin dönəm barədə bir qədər yanlış təsəvvür var: ”Söhbət hansısa gizli deyil, açıq şəkildə professorların da iştirakı ilə keçirilən elmi məşğələ xarakterli dərnəkdən gedirdi. Bu mövzularda auditoriyalarda da açıq söhbətlər gedirdi. Ötən əsrin 70-80-ci illər sovetlər dönəmi ilə bağlı bir qədər təhrif edilmiş məlumatlar verilir. Alimlər və tələbələrin bu cür məsələlərdə fərqli baxışları olurdu. Mən özüm həmin vaxt marksist düşüncədə olmuşam. Mənim gündəliyim, ancaq belə siyasi mövzulardan ibarət deyildi. Məişət və başqa məsələrə də toxunurdum. Təsadüfən arxivimdə araşdırma aparırdım, qabağıma çıxdığı üçün paylaşdım. Etibar Məmmədovun adının çəkildiyinə görə ictimailəşdirməyi zəruri bildim. Həmin dövrü əhatə edən mənim bir çox qeydlərim var. Mən bu qeydləri əsasən iki illik dönəmdə aparmışam. Bu yazının qaldığını bilmirdim. Ailə arxivimdən təsadüfən qarşıma çıxdı. Həmin dönəmdə gündəliyimdə adları çəkilən: Zeynal Nağdəliyev və Etibar Məmmədovla şəxsi münasibətim olmayıb”.
Elşən Həsənov: “Mən, sehrli çubuğun sehrinə, nağıllardakı qədər inanıram”
Təhlükəsizlik orqanlarının sabiq əməkdaşı Elşən Həsənov “Bakı-Xəbər”ə açıqlamasında bildirdi ki, Pənah Hüseynin məlum paylaşması ilə tanışdı: “Əslində burada anti-sovetşinadan daha çox tarixi təftiş etmək cəhdləri müşahidə edilməkdədir. O dövrü yaşamış birisi kimi deyə bilərəm ki, belə yanaşma tərzinə görə şəxsləri ciddi cəzalandırmasalar da ən yaxşı halda nəzarətə götürür, müəyyən həddlərin keçildikləri halda isə onlarla profilaktik söhbətlər apara bilərdilər. Hər halda, düşünürəm ki, gündəlikdə əks olunmuş fikirlərin daşıyıcısı kimi ikinci kurs tələbəsinin başı daha çox düşüncələrinə görə deyil, ictimai təhlükəlilik dərəcəsinə görə ağrıya bilərdi. Lakin göründüyü kimi yazının məğzi düşüncələr və digərlərinin fikirlərinə münasibət üzərində qurulmuşdur. Odur ki, yazının məzmununu təftiş etməyi bir kənara buraxmaq lazımdır.
Burada əsas diqqət digər səmtə yönəldilməlidir – dərnək, kimin təşəbbüsü ilə yaradılmışdı və gündəlikdə adı çəkilən, sonradan isə milli istiqlal hərəkatının önündə gedən şəxsləri o dərnəyə kimlər və hansı yollarla cəlb etmişlər.
Əsas diqqəti dərnək üzvlərinin tam siyahısı, onların sonrakı taleyi və digər məsələləri özündə əks etdirən suallar üzərində qurmaq lazımdır.
Peşəkar fəaliyyətin özəlliklərinə toxunmadan aydın şəkildə ifadə etsəm, “DTK” tərəfindən kütlələrə nəzarət mexanizmi çərçivəsində yaradılması ehtimal edilə bilən bu tip dərnəyin mövcudluğu daha çox inandırıcı görünür.
Onu da deyim ki, yazının stilistik, linqvistik, psixoloji təhlili, onun həqiqətən də ikinci kurs tələbəsinin səviyyəsinə uyğun yazıldığını göstərir. Yəqin ki, Pənah bəy sonrakı illərdə öz üzərində daha əzmlə çalışmışdır.
Gündəlikdə adı çəkilən digər iki şəxsin keçdikləri həyat yoluna nəzər salanda isə yalnız bunu deyə bilərəm – mən, sehrli çubuğun sehrinə, nağıllardakı qədər inanıram”.
Məhəmmədəli QƏRİBLİ
