Azərbaycanda alban kilsəsinin statusunun bərpası istiqamətində prosesin başlanması çox vacib məsələdir. Hesab edirik ki, 1836-cı ildən indiyə qədər erməni Qriqoryan kilsəsinin əsarətində olan alban kilsəsi xilas edilməlidir.
Keçən sayımızda bu mövzu ətrafında Alban-Udi Xristian Dini İcmasının sədri Robert Mobili ilə söhbətimizdə icma sədri bildirdi ki, alban kilsəsinin statusunun bərpası üçün qədim Şərq kilsələrinin dəstəyi, xeyir-duası lazımdır.
Hansı qədim Şərq kilsələrindən söhbət gedir, konkret nə nəzərdə tutulur? Alban kilsəsinin xilası üçün nə etmək lazımdır, o kilsələr nə kimi kömək edə bilər?
Mövzu çox maraqlı olduğu üçün onu inkişaf etdirmək istədik. Müəyyən suallarla yenidən Robert Mobiliyə müraciət etdik.
R.Mobilinin açıqlamasına keçməzdən əvvəl qeyd edək ki, qədim Şərq kilsəsinə
Aleksandriya kilsəsi, Yerusəlim kilsələri, Suryani kilsələr, Antixalkidon kilsələr və başqaları aiddir. Bu kilsələrin də birbaşa qədim alban kilsəsi ilə ciddi əlaqələri olub. Bu kilsələr alban kilsəsinə yaxın qədim Şərq kilsələridir.
Məlumatlara görə, bu, Qədim şərqi pravoslav kilsələr və ya Qədim pravoslav kilsələr — Şərqi xristianlığın qədim kilsələr qrupudur. Onlar Ekumenik Kilsə Məclislərinin sadəcə iki və ya üç ehkamını tanıyır, onları tətbiq edirlər. Antixalkidon kilsələrə isə Qibti Pravoslav Kilsəsi, Süryani Pravoslav Kilsəsi, Efiopiya Pravoslav Kilsəsi, Eritreya Pravoslav Kilsəsi və Malankar Pravoslav Kilsəsi və hətta Erməni Qriqoryan kilsəsi daxildir. Çox təəssüf ki, dünyanın gözü qarşısında erməni kilsəsi özünü "Həvari kilsəsi" elan etdi, amma buna reaksiya verən olmadı.
Qeyd edək ki, erməni Qriqoryan kilsəsindən fərqli olaraq, alban kilsəsinin rəhbəri tarixən Yerusəlimdə təsdiqlənib.
"Zamanı yetişəndə alban kilsəsinin Yerusəlim kilsələrindən də dəstək alması mümkün olacaq"
R.Mobili bizimlə söhbətində “Alban kilsəsi dünyada müstəqil kilsə kimi qəbul olunmuş kilsələr sırasında olub. Bunu heç kəs inkar edə bilməz, öz dövləti, öz ərazisi olub. Bu gün də Azərbaycan dövləti Qafqaz Albaniyasının varisidir. Bu birmənalı belədir. İkincisi, bunların öz patriarx, katolikos xətti var. Bizim 80-dən çox rəsmi qəbul olunmuş patriarxlarımız olub. Varfolemeydən, Yeliseydən, Abbasdan tutmuş Sergey Qanzasara qədər patriarxımızın adlarını çəkmək olar. Alban kilsəsinin öz əlifbası, yazısı olub. Sergey Qanzasar Alban kilsəsinin sonuncu mitropoliti olub, sonradan onu zəiflədiblər. Rus çarının bədnam sərəncamının hesabına alban kilsəsini ləğv ediblər. Ərəblər bizim kilsəni zəiflətsələr də, mitropolit kimi səviyyəsini saxlamışdılar, kilsənin statusu qalmışdı. Ümumiyyətlə, Qafqazı işğal etməyə gələn imperiyaların heç biri kilsənin statusuna toxunmamışdı. Amma rus çarı belə etmədi, o, Qafqazı işğal etdi, bizim kilsəni də ləğv edib Eçmiədzinə tabe etdirdi. O, ermənilərin xeyrinə hərəkət etdi. Bunun nəticəsidir ki, alban kilsəsinin statusunun bərpası sahəsində belə çətinliklər var. Mən bunu nə ilə müqayisə edərdim? Lenin hakimiyyətə gələndə Nikolayın bütün nəslini qırdı ki, bir kimsə qalmasın, Rusiyada heç bir zaman monarxiya olmasın. Eyni hərəkəti çar Rusiyası da bizim kilsəyə qarşı edib. Sergey Qanzasar öldürüləndən sonra nə qədər keşiş də olsa xeyir-dua verən adam yox idi"-deyə bildirdi.
R.Mobili qeyd etdi ki, alban kilsəsini yenidən bərpa etmək üçün patriarxın xeyir-duası olmalıdır. "Bu gün kilsəni dini tərəfdən bərpa etmək üçün çətinliklər var. O çətinliklər nədir? Bizdə, mən də daxil olmaqla, iki nəfər İlahiyyat akademiyasını bitirmişik, ilahiyyatçıyıq. Biz xeyir-dua almaq üçün hansısa böyük kilsənin patriarxının qanadının altında olmalıyıq və ondan xeyir-duasını almalıyıq, bizi qəbul etməlidir. Bizim alban kilsəsi qədim Şərq kilsələri qrupuna aiddir. Bu ilk kilsələrdir. Yerusəlim, Efiopiya, Misirdə olan Kopt, Suryani kilsəsi, o cümlədən də alban kilsəsi və başqa kilsələr qədim Şərq kilsələridir. Erməni kilsəsi də Şərq kilsələrinin içindədir. Söhbət nədən gedir? Biz bu gün alban kilsəsinin statusunu bərpa etmək üçün üzərimizə düşəni etmişik. Bu məsələ belə də asan deyil ki, dərhal həll olunsun, vaxt, zaman tələb edən prosesdir. Burada bəzən dini məsələlərdən çox siyasi amillər rol oynayır. Şübhəsiz ki, burada siyasi əlaqələrin olması, siyasi addımların atılması mütləqdir. Çünki burada dini məsələdən çox siyasi yanaşma tələb olunur. Əlbəttə, burada dövlətin iradəsi lazımdır. Dövlətin bu məsələdə lazımı addımlar atacağı şübhə doğurmur, amma hesab edirəm ki, zamana ehtiyac var. Bu gün ermənilər məğlub olublar, torpaqlarımız işğaldan azad olunub, amma gecə-gündüz təbliğat aparıb çalışırlar ki, Qarabağdakı alban xristian irsinin sahibi kimi "qalsınlar". Bu da bizim gələcək nəsillərimiz üçün yenə böyük zərbədir, təhlükədir. Bizim kilsənin statusu bərpa olunarsa artıq biz də beynəlxaq kilsə konfederasiyasının üzvü olacağıq.
Alban kilsəsinin statusunun bərpası üçün Suryani kilsəsinin, Misirdəki Kopt kilsəsinin, eləcə də Efiopiya kilsəsinin, yaxud başqa aidiyyəti kilsələrin rəhbərlərinə müraciət etmək olar, amma əvvəlcə gərək bunun üçün münbit şərait yetişsin. Təbii, burada müəyyən siyasi reallıqlar var ki, bunu gözləmək lazımdır. Kilsə məsələsində də bəzi hallarda siyasi məqamlar əsas götürülür. Buna görə də vaxt tələb olunur. Alban kilsəsini Azərbaycanda bərpa etmək üçün heç nəyə ehtiyac yoxdur, irsimiz var, kilsəmiz var, icmamıza var. Bu gün alban kilsəsinə gələnlərin də sayı az deyil. Amma biz hələ ki icma kimiyik. İcma olmasaydı kilsəni də bərpa edə bilməzdik. Konstantinopol kilsəsinin İcması 3000 mindən azdır, amma görün onun nə böyük gücü var"-deyə R. Mobili qeyd etdi.
"Qeyd edildiyi kimi, erməni kilsəsi də qədim Şərq kilsələri qrupuna aiddir. Onlar alban kilsəsinin statusunun bərpası məsələsində gələcəkdə bizə mane ola bilərmi?" - deyə soruşduqda R. Mobili bildirdi ki, onlar indidən bu çirkin işləri görür. "Ermənilər indidən bizə mane olurlar. O kilsələrdən məlumat alırıq ki, ermənilər bizim barəmizdə onlara daim yalan məlumat ötürürlər ki, alban kilsəsi bizim daxilimizdə olub, onlara müstəqillik vermək olmaz və s. Ermənilər mane olurlar bizə. Bu baxımdan deyirəm ki, ortada siyasi iradə olmalıdır. Biz seçim etmək istəyirik ki, hansı qədim Şərq kilsəsinin qanadının altında olaq ki, kilsəmizin statusunu bərpa edək. Suryani kilsəsi, Antixalkidon kilsələr var. Zamanı yetişəndə alban kilsəsinin Yerusəlim kilsələrindən də dəstək alması mümkün olacaq. Onlar ilk kilsələrdir, müstəqil kilsədir, özü də ən qədim kilsədir, ana kilsədir. Ermənilər özləri etiraf edir ki, İsrailin paytaxtı Yerusəlimdə alban kilsələri var. Bant kilsəsi təmiz alban kilsəsidir. Bu gün İsrailin paytaxtında 7 alban kilsəsi var. Bunlar Azərbaycanın irsidir, alban kilsəsidir. Bu gün Azərbaycan və İsrail arasında münasibətlər çox yüksək səviyyədədir. Bizim orada səfirliyimiz açıldı. Hesab edirəm ki, gələcəkdə bu yöndə də addımlar atılacaq"-deyə R.Mobili qeyd etdi.
İradə SARIYEVA
