Məlum olduğu kimi, qardaş Özbəkistan dövlətinin, Özbəkistan prezidentinin şəxsi təşəbbüsü ilə Füzulidə hədiyyə olaraq tikdirdiyi orta məktəb Mirzə Uluqbəyin adını daşıyır.
Qeyd edək ki, Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev Özbəkistan Prezidenti Şavkat Mirziyoyev ilə mətbuata bəyanatında deyib ki, avqustun 23-də Özbəkistan Prezidenti Şavkat Mirziyoyevin şəxsi təşəbbüsü ilə Azərbaycana hədiyyə edilmiş məktəbin açılışında iştirak edəcəklər: “Bu, Qarabağın bərpası işində xarici dövlətin ilk hədiyyəsidir və biz bu qardaşlıq, həmrəylik və dəstək jestini çox yüksək qiymətləndiririk. Artıq onu da demək lazımdır ki, bu məktəb, əslində, bir təhsil sarayıdır. Mən mayda Füzuliyə səfərim zamanı tikinti işləri ilə tanış oldum və Özbəkistanın bizə bağışladığı həmin qardaş hədiyyəsinin miqyasını əyani şəkildə gördüm”.
Məktəbin özbək xalqının böyük oğlu Mirzə Uluqbəyin adını daşıdığını vurğulayan Prezident İlham Əliyev əmin olduğunu bildirib ki, bu, təkcə təhsil ocağı deyil, həm də dostluğumuzun və qardaşlığımızın daha bir mərkəzi olacaq. O, həmçinin əlavə edib ki, dörd gün əvvəl keçmiş köçkünlər olan Füzuli şəhərinin ilk sakinləri öz doğma yurdlarına qayıdıblar və artıq yaxın vaxtlarda, bir aydan da az bir müddətdə uşaqlar Özbəkistandan olan qardaşlarımızın hədiyyə etdikləri məktəbdə oxumağa başlayacaqlar.
Özbəkistanın Füzulidə tikdiyi məktəbə adı verilən Mirzə Uluqbəy kimdir? Uluqbəyin təhsillə, elmlə bağlılığı nədir?
Tarixdə adı Muhamməd Torağay, Uluqbəy, Məhəmməd Tarağay Uluqbəy kimi qeyd edilən Mirzə Uluqbəy riyyaziyyatçı, astronom, böyük alim, hökmdar və Teymurilər sülaləsindən olan dövlət adamı olub.
Onun adını bütovlükdə Sultan Əlaüddövlə Uluqbəy Gurkan kimi yazırlar. Əmir Teymurun oğlu Sultan Şahruxun 1394-cü ilin martın 22-də, yəni xalqımız üçün əziz bir gündə, Novruz bayramında Cənubi Azərbaycanın Sultaniyyə şəhərində doğulan ilk oğluna Muhamməd Torağay adı qoyurlar. Hökmdar nəslindən olan gənc qısaca olaraq Turğay Mirzə deyə çağırılır. Sarayda hər cür qayğı ilə əhatə olan Turğay Mirzəni gələcəyin hökmdarı kimi tərbiyə etməyə çalışırlar. Lakin yaşıdlarından dərin zəkası, məntiqi, iti hafizəsilə seçildiyinə görə elmə və sənətə daha çox meyl edir. Yeniyetməliyindən şeirlər yazır, Qurani-Kərimi əzbərdən bilən hafiz kimi tanınır.
Tarixi qaynaqlar Uluqbəyin babası Əmir Teymurla bir görüşü haqqında yazır ki, Əmir Teymur bir müddət dincəlmək üçün Gülüstan bağına gəlir. Əyanlara nəvələrini onun yanına gətirmələrini tapşırır. Nəvələrini onun yanına gətirirlər. Gecənin aydınlığında Əmir Teymur Turğay Mirzəyə deyir: -“Ürəyin nə istəyir, de verim!” Uşaq da yavaşca əlini yuxarı qaldırır. Göydə sayrışan ulduzu göstərir və deyir: - “Baba, onu istəyirəm!” Əmir Teymur uşağın cavabından tutulsa da balaca Turğay Mirzənin hafizəsinə, hazırcavablığına və məntiqli danışığına heyran qalır.
Gənc Turğay Mirzənin atası Sultan Şahruxun böyük oğlu və vəliəhdi kimi Mavareyi nəhri idarə etməklə yanaşı, elmə və sənətə bu qədər zaman ayıra bilməsi də heyrət doğurur.
Uluqbəyin açdığı mədrəsədə Əli Quşçu, Kaşi kimi böyük alimlər çalışır.
Tarixə Uluqbəy rəsədxanası kimi daxil olan bu elm müəssisəsinin əsasını qoyan Turğay Mirzə astronomiyadakı bir çox yanlışlıqları yeni riyazi hesablamalar vasitəsilə aradan qaldırır. O dövrdə dünyada heç bir alim öz müşahidə və hesablamalarının dəqiqliyində onunla müqayisə olunmamışdı. Beləcə özü də tarixə ən böyük riyyaziyyatçı və astronom kimi daxil olur. Tərtib etdiyi ulduz kataloqu, yəni planlı cədvəllər eklintika meylinin təyin edilməsinə və illik presessiya sahəsindəki araşdırmalara güclü təkan vermişdi.
Onun ciddi elmi nailiyyətləri də olub. Belə ki, ulduz cədvəli kitabı beş hissədən ibarətdir. O beş hissənin ikisi astrologiyaya – ulduzlara görə insan taleyindən, gələcəkdə baş verəcək təbii hadisələrə həsr edilib.
XVII yüzildə isə “Ulduz cədvəli” latıncaya, fransızcaya və ingiliscəyə çevrilərək Londonda, Parisdə, Florensiyada və Cenevrədə nəşr edilir. «Ulduz cədvəli» kitabı o qədər heyranedici olur ki, bir çox alim cədvəlin orijinallığına şübhə ilə yanaşır. Alimin apardığı müşahidə və hesablamaları mümkünsüz hesab edirlər. Zaman isə öz işini görür.
1908-ci ildə Rus alimi Vyatkin Uluqbəyin rəsədxanasının yerini müəyyənləşdirmək üçün Səmərqəndə gəlir. Burada arxivlərdə çalışır, qocalarla söhbətlər edir. Torpaq idarəsinin arxivində XVII yüzilliyə dair bir sənəd tapır. Sənəddə “təlli-rəsəd” adı ilə bir sahənin satılmasından bəhs edilir. Bu ifadə ona ipucu verir. Alim Qırxqız qəbiristanlığı yaxınlığındakı Kuhək təpəsindəki həmin sahədə arxeoloji qazıntı aparmağı qərara alır. Uğurlu və təkidli axtarış öz bəhrəsini verir. Rəsədxananın qalıqları tapılır.
Lakin qazıntını axıradək davam etdirə bilmir. Həmin yerdə qazıntı işləri birdə II Dünya Savaşı ərəfəsində davam etdirilir. 1941-ci ilin iyunun 22-də faşist Almaniyasının SSRİ-yə hücumu qazıntını dayandırır.
1948-ci ildə arxeloji qazıntı yenidən davam etdirilir və bu iş Uluqbəy rəsədxanasının bərpasına şərait yaradır. 38 il vəliəhd kimi ölkəni idarə edən, elmi, sənəti, ədəbiyyatı inkişaf etdirən, abadlıq işləri aparan Uluqbəy 1447-ci ildə atası Şahrux Sultan dünyasını dəyişdikdən sonra böyük bir imperiyanı təkbaşına idarə etməli olur.
Onun gördüyü işlərdən narazı qalan, hakimiyyət bölgüsündə aldığı payla razılaşmayan irticaçı saray məmurları Uluqbəyin oğlu Əbdüllətif Mirzəni atasına qarşı qiyama təhrik edirlər. Uluqbəy isə başı elmə, poeziyaya qarışdığından sarayda baş verənlərdən vaxtında xəbər tutub sərt tədbirlər görə bilmir...
"Bu məktəbə Cənubi Azərbaycanda dünyaya gələn böyük alimin, mütəfəkkirin, Mirzə Uluqbəyin adının verilməsi çox müsbət haldır"
1449-cu ilin oktyabrın 22-də böyük alim və dövlət xadiminin ömrü faciəli şəkildə başa çatır.
Mirzə Uluqbəydən danışan AMEA-nın Fəlsəfə və Sosiologiya İnstitutunun aparıcı elmi işçisi, fəlsəfə doktoru, BAO sədrinin müavini Faiq Ələkbərli "Bakı-Xəbər"ə şərhində bildirdi ki, Mirzə Uluqbəy Azərbaycanda doğulub: "Füzulidə Özbəkistan prezidentinin şəxsi təşəbbüsü ilə tikilən məktəbə Mirzə Uluqbəyin adının verilməsi çox mühüm əhəmiyyət daşıyır. Çünki Mirzə Uluqbəy həm Teymurilər dövlətinin qurucusu Əmir Teymurun nəvəsidir, həm də görkəmli alim, riyaziyyatçı, astronomdur. Onun atası Şaxruh Əmir Teymurdan sonra hökmdar olub. Şahruhdan sonra Teymurilər dövlətinin başında bir müddət məhz Mirzə Uluqbəy dayanmışdı. XV əsrdə hökmdanlıq etmişdi, Mirzə Uluqbəy bəlkə dövlət başçısı kimi o qədər də böyük uğurlar əldə etməmişdi, ancaq astronomiya və riyaziyyat sahəsində çox dəyərli əsərləri vardır. Xüsusən də astronomiyada onun "Ulduz cədvəli" əsəri uzun müddət Avropada, Qərbdə məşhur olmuşdu. Onun XV əsrdə etdiyi bir çox kəşflər və Səmərqənddə yaratdığı rəsədxana çox məşhur bir rəsədxana idi. Yeri gəlmişkən, Uluqbəy Güney Azərbaycanın Zəncan ostanının Sultaniyyə şəhərində dünyaya gəlib. Bu o deməkdir ki, Mirzə Uluqbəy təkcə Özbəkistanla, Türküstanla deyil, həm də Azərbaycanla bağlıdır. Çünki o, Cənubi Azərbaycanda doğulub, böyüyüb boya-başa çatıb. Nəsirəddin Tusi XIII əsrdə Marağa rəsədxanasını tikmişdi, ondan sonrakı dönəmlərdə ən məşhur rəsədxanalardan biri də Mirzə Uluqbəyin rəsədxanası olub. Bir sözlə, bu məktəbə Cənubi Azərbaycanda dünyaya gələn böyük alimin, mütəfəkkirin, Mirzə Uluqbəyin adının verilməsi çox müsbət haldır".
Mirzə Uluqbəyin məhz Azərbaycanın Cənubunda doğulması amili Azərbaycan və Özbəkistan arasında bağların, tarixi əlaqələrin daha da dərinliyinə sübutdur.
İradə SARIYEVA
