Rusiyanın Qarabağla bağlı təkliflərinin yer aldığı sənəd mediada tirajlanıb. “Lavrov planı” adlanan sənədi separatçıların nümayəndəsi Tiqran Petrosyan yayıb.
14 maddədən ibarət olan təkliflər layihəsi “Azərbaycan SSR-in keçmiş Dağlıq Qarabağ Vilayəti ərazisində erməni əhalisinin təhlükəsizliyinin və hüquqlarının Azərbaycan Respublikasının qanunvericliyinə uyğun olaraq təmin edilməsinin əsas prinsipləri və parametrləri” adlanır.
1. Qanun qarşısında bərabərlik prinsipinin qorunması, etnik, linqvistik və ya dini və digər əlamətlərə görə ayrı-seçkiliyin istisna edilməsi;
2. Erməni əhalisinin kompakt yaşadığı ərazilərdən məcburi/könüllü köçürülməsinin qarşısının alınması;
3. Məhkəmə qərarı ilə hərbi cinayətlərdə təqsirli bilinən şəxslər istisna olmaqla, yerli hakimiyyət orqanlarında və silahlı birləşmələrdə iştirak etmək adı ilə erməni əhalisinin təqib edilməsinin, cəzalandırılmasının və hüquqlarının hər hansı məhdudlaşdırılmasının qanunla qadağan edilməsi;
4. Azərbaycan Respublikasının qanunvericilik, məhkəmə və icra hakimiyyəti orqanlarının, o cümlədən, polis və prokurorluq orqanlarının respublika, rayon və şəhər strukturlarında erməni əhalisinin proporsional şəkildə təmin olunması;
5. Erməni əhalisi ilə bağlı milli, regional və yerli səviyyədə qərarların işlənib hazırlanasında və qəbulunda iştirak;
6. Dövlət qurumlarında, o cümlədənm, rəsmi yazışmalarda və işgüzar işlərdə, eləcə də ermənilərin çoxluq təşkil etdiyi yaşayış məntəqələrinin ictimai yerlərində Azərbaycan dili ilə yanaşı, erməni dilindən də sərbəst şəkildə istifadə edilməsi, erməni dilində yol nişanlarının və elanların quraşdırılması;
7. Erməni əhalisinin şəxsi mülkiyyətinin, daşınmaz əmlak və torpaq sahələrinin toxunulmazlığı;
8. İctimai təşkilatların yaradılması və sərbəst fəaliyyətinin təmin edilməsi;
9. Erməni əhalsinin öz dini etiqadlarını sərbəst şəkildə həyata keçirməsi, dini idarə və təşkilatların fəaliyyəti üçün zəruri şəraitin təmin edilməsi, onların əmlakının toxunulmazlığı;
10. Erməni mədəniyyətinin, milli kimliyinin, tarixi-mədəni irsinin qorunub saxlanılması, erməni dilində KİV-in inkişafı;
11. Dövlət və özəl təhsil müəssisələrində erməni dilində məktəbəqədər, ibtidai, orta və ali təhsil almaq;
12. Ermənistan və Azərbaycanın ayrıca sazişi ilə Qarabağ ərazisində yaşayan erməni əhalisinin Ermənistanla təhsil, mədəni, elm, media, idman və digər humanitar əlaqələrin təmin edilməsi;
13. Erməni əhalisinin digər dövlətlərin ərazisində qanuni olaraq yerləşən şəxslərlə, xüsusən də ortaq etnik, mədəni, dil və dini mənsubiyyəti və ya ümumi mədəni mənsibiyyətini bölüşdükləri şəxslərlə sərhədi keçərək, azad və dinc münasibətlərin qurulması və saxlanılması;
14. Erməni əhalisi üçün kənardan iqtisadi və humanitar yardımların maneəsiz alınması.
Qeyd edək ki, hələ bir neçə gün əvvəl Rusiya rəsmiləri və mediasında Azərbaycanın qanunvericiliyinə müəyyən dəyişikliklərin edilməsi ilə bağlı fikirlər səsləndirilirdi.
Rusiya XİN - in MDB ölkələri üzrə Departament direktoru D.Qonçarın bu yöndə açıqlamasından sonra Rusiyanın Azərbaycan- Ermənistan normallaşma prosesini hara və hansı prinsiplərlə aparmaq istədiyinə şübhə edən qalmır. Qonçar deyib: "Sazişə qədər ən böyük problemlərdən biri Azərbaycanın hüquq sistemində Dağlıq Qarabağ ermənilərinin ( özü də Dağlıq Qarabağ - baxın) təhlükəsizliyinin təmin edilməsi və hamı tərəfindən bu hüquqlara əməl edilməsidir”.
Bu layihəni də həmin tələbin tərkib elementi saymaq olarmı və sadalanan şərtlərin Azərbaycan üçün nə kimi əhəmiyyəti var?
Siyasi şərhçi Tofiq Abbasov “Bakı-Xəbər”ə açıqlamasında bildirdi ki, bu plan çox böyük sevgi və coşqu ilə ermənilərə dair tərtib edilib: “Əlbəttə, biz bu planı son 30 ildən artıq çəkən qarşıdurma prizmasından qiymətləndirək. 2020 - ci ilin payızına qədər Azərbaycan diplomatiyası çox çalışdı ki, ermənilər tərslik daşını ətəklərindən atsınlar və Azərbaycanla danışığa gəlsinlər. Azərbaycan vaxtaşırı deyirdi. Düz, sağlam yolla əgər bu məsələ həllini tapmasa, biz istənilən məqamda güc vasitəsi ilə öz torpaqlarımızı azad edəcəyik, o zaman da siz heç bir aequmentlə bizim qarşımızda duruş gətirə bilməyəcəksiz. Ermənilər isə bizə göz dağı belə verməyə çalışırdı. Ermənistan qeyri - adekvat tərzdə özünü ifadə edərək bilmirdi ki, nə etsin. Amma, bir şeyi gözəl anlamışdı. Onun arxasında güclər var, o cümlədən Rusiyanın bəzi nüfuzlu dairələri. Onlar istənilən məqamda həm Azərbaycana zərbə vura bilərlər, həm də bu sülh prosesini rədd edə bilərlər. Nəhayət, 44 günlük müharibənin gətirdiyi nəticələr bizə nədən xəbər verir? Ondan xəbər verir ki, Ermənistan və onun idealogiyası sağlam ideologiya deyil. Onlarla danışıq əldə etmək, onlarla sülh qurmaq qeyri - mümkündür. Ermənistan o dərəcə başı pozuq bir dövlətdir ki, onunla heç nə əldə etmək olmaz. İndi Rusiyanın hər hansı dairələri bu 14 bəndlik planı cızıblarsa, onlar sözün əsl mənasında riyakarlığın təzahürlərini nümayiş etdirirlər. Bu planı sağlam məramda olan, sivil qaydalara riayət edən topluma təqdim etmək olardı, əgər müharibə olmasa idi. Son müharibədə biz çoxlu sayda şəhid verdik, itkilərimiz oldu. Bundan sonra biz onların nazı ilə nə üçün oynamalıyıq? Rusiya bu məsələni öz maraqları çərçivəsində tərtib edib. Amma bizim deməyə sözümüz var Rusiya Federasiyasına. Rusiya həmin dövlətdir ki, Ermənistanı qızışdırıb bizim üzərimizə qaldırdı. Biz öz abrımıza sığınaraq öz sözümüzü demişik. Bundan sonra biz razı olmalıyıq ki, məhkəmə orqanlarında onların hüquqları bərpa olunsun. Bizim bu qədər itkilərimiz olub onların hesabına. Bizdən indi onların nazı ilə oynamaq gözlənilir. Mən deyərdim ki, bu plan çox lazımsız plandır, riyakar bir yanaşmanın təzahürüdür. Digər tərəfdən də ermənilər öz təxribatlarından əl çəkmirlər, Qarabağda insanları silahlandırmağa çalışırlar. Ona görə də, bu planın heç bir yeri yoxdu. Söz sahibi Azərbaycandır. Əgər ermənilər müharibə yolundan qayıdıb desəydilər ki, gəlin danışaq, o zaman nəsə etmək olardı. 98 - ci ilə kimi Petrasyan anladı. Bildi ki, Ermənistanın tutduğu yol uçuruma aparan yoldu. Mən demirəm ki, Petrodyan mələkdir. Xeyir, onun dövründə işğalçılıq siyasəti həyata keçdi, onun dövründə bizim camaatımızı əsir götürdülər, biabır etdilər. Amma, o vaxtında anladı ki, dünya Qarabağın qondarma müstəqilliyini tanımayacaq. Ona görə də mən hesab edirəm ki, 14 bənddən ibarət bu planı nəzərdən keçirməyimizə belə ehtiyac yoxdur. Mən siyasi elitanın nümayəndəsi deyiləm, sadəcə ekspert kimi fikrimi bildirirəm. Əgər ermənilərin törətdikləri vəhşiliklər, cinayətlər olmasa idi, bəlkə də müəyyən əmmalarla, şərtlərlə buna baxmaq olardı. Orda hər şey bizim xeyrimizə deyil. Ermənilər üçün elə bir şərait formalaşır ki, guya onların yüz mindən artıq əhalisi var. Elə deyil. 25 minlik icma üçün, bu təklif olunan plan hədsiz şişirdilmiş bir yanaşmanın təzahürüdür və ermənilər davranışlarına görə buna layiq deyillər. Birincisi, əgər reintiqrasiya başlayacaqsa, biz baxmalıyıq ki, onlar özlərini necə ifadə edəcəklər, ümumiyyətlə bizim nəvazişimizə, diqqətimizə layiqdirlərmi. İkincisi isə, bu bizim daxili məsələmizdir. Üçüncü tərəf kimi Rusiya aydındır ki, ermənilərin siqmentindən öz xeyrinə istifadə etmək istəyir. Çünki onlar münaqişəli vəziyyətlə regiona hakim kəsilmək istəyirlər. Bunun üçün də vaxt ötüb. Azərbaycanla bağlı Rusiya özü də keçən onilliklər ərzində sağlam mövqe tutsaydı, bu başqa məsələ. Amma biz tək qalmışdıq meydanda. Biz indi öz təkliyimizlə qürur duyuruq ki, həm BMT - nin 4 qətnaməsinin həyata keçməsini təmin etdik, həm də Ermənistanı diz çökdürdük. Onun faşizminə, terrorizminə yox dedik. Bizim indi haqqımız ondan ibarətdir ki, biz bu məsələni daxili gündəliyimizin bir bəndi kimi müəyyən etməliyik. Şükür, ölkəmizin prezidenti, qanunverici, icra orqanları var. Bizim hakimiyyətimiz, qürurumuz, müstəqilliyimiz, süverenliyimiz var. Odur ki, bu məsələ bizim daxili gündəliyimizin ayrılmaz bəndi olmalıdır. Rusiya zəhmət çəkib, belə sürüşkən planları bizə təklif etməsin”.
Məhəmmədəli QƏRİBLİ
