Müasir Azərbaycan Respublikasının Qafqaz Albaniyası dövlətinin varisi olduğu məlumdur. Tədqiqatçılara görə, Qafqaz Albaniyası dövlətinin ərazisi, çoxsaylı yazılı tarixi mənbələrin məlumatına görə, eramızın əvvəllərindən VIII əsrin əvvəlinədək cənubda Araz çayından Şimali Qafqazadək, şərqdə Xəzər dənizinin qərb sahilindən Göyçə gölündən qərbdə yerləşən torpaqlaradək geniş bir sahəni əhatə edib.
Azərbaycan Respublikası ərazisində Qafqaz Albaniyasının zəngin memarlıq irsinə aid xeyli məbəd, kilsə və monastırlar var. Albaniyanın həqiqi tarixinin və abidələrinin öyrənilməsi sahəsində son vaxtlar milli tədqiqatçı alimlərimiz tərəfindən müəyyən işlər görülüb.
Çox təəssüflər olsun ki, bu gün ermənilər alban isrinə də, alban kilsəsinə də iddia edirlər. XIX əsrin ortalarına yaxın bizim ərazilərə kütləvi olaraq köçürülən ermənilərin məqsədi özlərini burada “yerli xalq” élan etməkdir…
Məlum olduğu kimi, Alban Həvvari Kilsəsi, Alban Kilsəsi və ya sadəcə Alban Katolikosluğu Qafqaz Albaniyasında mövcud olan kilsədir. İmperator I Nikolayın 11 mart 1836-cı il Fərmanına əsaslanan Rusiya Senatının 10 aprel 1836-cı il tarixli Əsasnaməsinə görə erməni-Qriqoryan kilsəsinin idarəçiliyinə daxil edilir. 1836-cı ildə Rusiya tərəfindən erməni Qriqoryan kilsəsinin tabeçiliyinə verilərək fəaliyyəti tam dayandırılır. 2003-cü ildə Dini Qurumlarla İş üzrə Dövlət Komitəsi Alban Udi xristian icmasını qeydiyyata alır. Azərbaycanın maddi-mədəni irsi olan Alban kilsələrinin bərpası, mühafizəsi və dini ibadətlərin keçirilməsi istiqamətində dövlət tərəfindən işlər görülməyə başlanılır. 2003-cü ildə Qafqazın ən qədim kilsələrindən biri olan Şəki rayonundakı Kiş məbədi bərpa olunur, 2006-cı ildə isə Qəbələ rayonunun Nic qəsəbəsində yerləşən 3 xristian mədəbindən biri — Müqəddəs Yelisey adına Cotari Kilisəsi bərpa edilərək icmanın istifadəsinə verilir.
1836-cı ildə Rusiya Sinodunun rəsmi qərarı ilə Alban kilsəsi ləğv edildikdən sonra ermənilər alban kilsələrinin bütün irsinə sahib çıxıb və hər şeyi mənimsəyib.
1836-cı ildə Rusiya Senatının Alban kilsəsini ermənilərə verməsi qərarı necə ləğv edilə bilər?..
“Bunun üçün də hazırda müəyyən işlər gedir”
Millət vəkili Ceyhun Məmmədov “Bakı-Xəbər”ə “Qeyd etmək lazımdır ki, ermənilərin ən çox zülmünə, təcavüzünə məruz qalan kilsələrdən biri alban kilsəsidir. Bu kilsə uzun illər ermənilərin zülmünə məruz qalıb. Hətta islam tarixinə nəzər saldıqda görürük ki, Azərbaycanda islam yayılarkən burada yaşayan ermənilər Qafqaz Albaniyası ilə bağlı ərəb xəlifəsinə şikayət etmişlər. Hələ o dövrlərdə onların təxriubatları mövcud idi və onlar bu təxribatları törədirdilər. Sonra da bu davam etdi. Qeyd olunduğu kimi, 1836-cı ildə alban kilsəsi ləğv olundu. Hesab edirəm ki, Azərbaycan dövləti bu istiqamətdə müəyyən işləri həyata keçirir. 2003-cü ildə alban-udi dini icması qeydiyyata alındı. Bu istiqamətdə işlər davam etdirilir. Amma biz bu işləri daha da sürətləndirməliyik. Alban kilsəsinin erməni Qriqoryan kiləsinin tabeliyinə verilməsi ilə bağlı həmin qərarın ləğv edilməsi üçün ciddi addımların atılmasına ehtiyac var. Hesab edirəm ki, bu addımları biz mütləq atmalıyıq”-deyə bildirdi.
C.Məmmədov əlavə etdi ki, bu istiqamətdə bütün lazımı tədbirləri həyata keçirməliyik. “Tarixi ədalət bərpa olunsun və bu haqsızlığın qarşısı alınsın. Bunun üçün də hazırda müəyyən işlər gedir. Amma hesab edirəm ki, prosesin daha da sürətlənməsi üçün mütləq müəyyən addımlar atılmalıdır”-deyə C.Məmmədov bildirdi.
İradə SARIYEVA
