Hər bir cəmiyyətin tərəqqisində, xalqın monolitliyində milli ideya, ideologiya mühüm rol oynayır. Qeyd edək ki, milli ideya termini nisbətən yaxınlarda yaranıb, buna görə də onu çox vaxt milli ideologiya, dəyərlər sistemləri və milli özünüidentifikasiyanın digər elementləri ilə qarışdırırlar.
Milli ideyanın nə olduğunu, haradan gəldiyini və ideologiyadan nə ilə fərqləndiyini anlamaq üçün onun mahiyyətinə diqqət olunmalıdır.
Azərbaycanı qüdrətli dövlətə çevirən ideologiya
Milli ideya termininin özü fəlsəfədən yaranıb. Filosof və tarixçilərin fikrincə, milli ideya konkret bir xalqın keçmişdə, indiki və yaxın gələcəkdə mövcudluğunu izah edən mənalar məcmusudur. Milli ideya milli xüsusiyyətlərə (məsələn, mentalitet, xalqın xarakteri, xalqın iqtidarla münasibəti, hakimiyyətin başqa ölkələrlə münasibəti və sair) müraciət edərək, müəyyən bir xalqın öz tarixi inkişaf yolu ilə getməsinin səbəbini izah edir. Həm də milli ideya millətin niyə indi mövcud olduğunu, gələcəkdə missiyasının nə olduğunu izah edir. Məsələn, humanitar dəyərləri qorumaq, insan hüquq və azadlıqlarını genişləndirmək və ya ənənələri qorumaq kimi məqamlar ola bilər.
Milli ideya həm fərdin, həm də bütöv bir qrupun digər xalqların nümayəndələrinə münasibətdə milli kimliyini formalaşdırmağa imkan verir, fərqlilikləri vurğulayır və insanın nə ilə fəxr edə biləcəyini göstərir. Milli ideyanın tarixi XVIII əsrin sonu, XIX əsrin əvvəllərində başlayıb və o, alman fəlsəfəsi sayəsində, xüsusən İohan Qotfrid Herder və Georg Vilhelm Fridrix Hegelin əsərlərindən yaranıb. Herder “Son Maarifçiliyin” ən nüfuzlu filosoflarından biri, ilahiyyatçı və mədəniyyət tarixçisi idi. Bu fon ona sonralar milli ideya adlandırılacaq ideyanın formalaşmasına mənəvi-humanitar yanaşma qurmağa imkan verdi. Herderin fikrincə, orijinal milli kimliyin formalaşması ilk növbədə mədəniyyət və incəsənətin müxtəlif formaları, din, folklor və xalqın milli dəyərlərini uzun illər ərzində toplayan digər formalar vasitəsilə baş verir. Eyni zamanda, milli ruha sədaqət hər bir xalqın keçdiyi tarixi yolun özünəməxsus xəttini müəyyən edir, daxili zəngin və çoxşaxəli milli mədəniyyətin formalaşmasına töhfə verir. Bu ideya XVIII əsrin sonlarında Almaniya üçün həyati əhəmiyyət kəsb edirdi, o zaman ölkə parçalanmışdı və daxilində milli ideyaların ilk dəfə qeyd olunmağa başladığı etnik millətçilik, ərazi parçalanmasına qalib gələrək, cəmiyyəti mədəni xətlər üzrə toplamaq və birləşdirmək üçün zəruri idi. Hegelin fəlsəfi əsərlərində milli ideyaya oxşar bir şey də var, yalnız müəllifin özü bu prototipi “xalq ruhu” adlandırıb. Hər bir xalqın öz “xalq ruhu” var və onların qarşılıqlı təsiri ilə bu “xalq ruhları” tarixi hərəkətə gətirir və insanların əli ilə tarixi hadisələr yaradır. Bütün dünya azərbaycanlılarını birləşdirən ideologiya halına gələn azərbaycançılığa da məhz bu prizmadan yanaşmaq lazımdır. Qeyd etmək lazımdır ki, azərbaycançılıq dünya azərbaycanlılarının vahid ideya ətrafında birləşməsini şərtləndirən tarixi-siyasi amillərin təsnifatını, xaricdə yaşayan soydaşlarımızın hüquq və azadlıqlarının qorunması sahəsində dövlətin qarşısında duran vəzifələri, onların Azərbaycana münasibətdə üzərinə düşən mənəvi öhdəlikləri, azərbaycanlı anlayışının sosial-fəlsəfi məzmununu müəyyənləşdirən konsepsiyadır. Dövlətçilik hisslərinə malik olmayan xalq milli dövlətini inkişaf etdirə bilməz. Bu mənada, azərbaycançılıq ideologiyası milləti, xalqı, dövləti qəlbən sevməyi, onun naminə yorulmadan çalışmağı bütün mahiyyəti ilə təşviq edir. Məhz bu Azərbaycanı dövrünün ən qüdrətli dövlətlərindən biri halına gətirir.
Azərbaycançılıq ideologiyası sırf ümumbəşəri dəyərlərə söykənir
Milli ideya çox vaxt ideologiya ilə qarışdırılır. Onların hər ikisi ümumbəşəri ölçülərə çatan dəyərlər sistemini ifadə edir, hər ikisi milli ola bilər. Lakin fərqlər hələ də bu mənalar sistemlərinin miqyası səviyyəsində mövcuddur.
İdeologiya ictimai həyatın müxtəlif subyektlərinin: insanların, qrupların, icmaların, sosial siniflərin, siyasi partiyaların ideallarını və dəyərlərini ifadə edə bilən ideyalar kompleksi, mürəkkəb sistemdir. Yəni, milli ideya milli ideologiyanın tərkib hissəsi ola bilər.
Milli ideya daha tutumlu və birmənalıdır. Əvvəlcə bunun özünü müəyyən bir millətlə eyniləşdirən hər kəs üçün eyni dərəcədə vacib olduğu güman edilir, lakin bu gün bir çox filosoflar artıq milli ideyaların inklüzivliyə doğru genişləndirilməsinin zəruriliyindən danışırlar. Məsələyə bu prizmadan yaşadıqda azərbaycançılıq daha çox ideologiyaya yaxındır. Çünki onun əhatə dairəsi daha genişdir. Azərbaycançılıq ideologiyasının əsas təməl dayağı güclü, müstəqil, dayanıqlı dövlət ideyasıdır. Azərbaycançılıq ideologiyası ötənəsrin ikinci yarısında özünün daha dinamik və yüksək inkişaf mərhələsinə qədəm qoyub. Bu, görkəmli dövlət xadimi, ümummilli lider Heydər Əliyevin adı və fəaliyyəti ilə bağlı olub. Bu dövrdə artıq azərbaycançılıq ideologiyası siyasi və mədəni elitanın düşüncə sərhədlərini aşaraq praktiki olaraq ümum-Azərbaycan ideologiyasına çevrilmə imkanı əldə edib. Tamamilə aydındır ki, polietnik və multikultural ölkədə milli ideya heç bir etnik qrup və ya konfessiya ideyası ola bilməz, o, yalnız dünyəvi və milli, daha doğrusu, milli-dövlət xarakterli ola bilər. Azərbaycançılıq ideologiyasına məhz bu prizmadan yanaşmaq lazımdır. Azərbaycan cəmiyyətində insanlar etnik, irqi, dini mənsubiyyətinə görə fərqli ola bilər. Lakin onları burada bir-birinə bağlayan dəyərlər eynidir. O, insanların gündəlik şüurunu nəzəri-konseptual səviyyəyə qaldıraraq, məxsus olduğu sosiumun inkişaf yolunda digər həmvətənləri ilə sıx birləşməyi həyata keçirir. İdeologiya insanlarda milli düşüncəni formalaşdırmaqla ayrı-ayrı sosial sinif və qrupları eyni məqsəd və hədəf ətrafında toplayır. Milli düşüncəni mənimsəmiş hər bir fərd sonda ümumi milli düşüncəyə sahib toplumu əmələ gətirir. Beləliklə, kütləvi şüurun formalaşmasında iştirak edən ideologiya cəmiyyəti vahid ideologiyaətrafında birləşdirir. Müasir azərbaycançılıq ideologiyası Azərbaycan xalqının ideologiyası kimi mövcuddur. Deyilənlərdən həm də belə nəticə çıxır ki, azərbaycançılıq ideologiyası ancaq ümumbəşəri dəyərlərə söykənir. Bu da Azərbaycanın tərəqqisini daha möhkəm özüllər üzərində formalaşdırır.
Tahir TAĞIYEV Yazı Azərbaycan Respublikasının Medianın İnkişafı Agentliyinin maliyyə dəstəyilə çap olunur.
