Cənubi Qafqazda mövcud proseslər bu regionun dünya üçün nəqliyyat logistika əhəmiyyətiin Azərbaycanın sayəsində daha da artacağını göstərir. Söhbət burada ilk olaraq Azərbaycanın həyata keçirilməsində son dərəcə maraqlı olduğu Zəngəzur dəhlizindən gedir. Cənubi Qafqazın böyük nəqliyyat dəhlizinə çevrilməsi istiqamətində həyata keçiriləcək bu layihədən hər kəs faydalanacaq.
Artıq Ermənistan da bu prosesi əngəlləmək iqtidarında olmadığını yaxşı başa düşür. Zəngəzur dəhlizindən keçəcək avtomobil və dəmir yollarının açılmasına İrəvan, demək olar ki, razılıq verib. Bunu Ermənistan baş nazir müavini Mher Qriqoryan da təsdiq edir. Onun sözlərinə görə,Azərbaycan, Ermənistan, Rusiya baş nazir müavinlərindən ibarət İşçi Qrup istismar ediləcək dəmir yollarının xəritəsinə dair razılaşmaya yaxındır və avtomobil yolları xəritəsinə dair müzakirələr davam edir. Elə Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyan da eyni mövqedən çıxış edib. O xatırladıb ki, 10 noyabr 2020-ci ildə imzalanmış üçtərəfli bəyanat regionda kommunikasiyaların açılmasını nəzərdə tutur: “Ermənistan bu ideyanı tam dəstəkləyir. Bu məsələnin həlli regionda sülh və təhlükəsizliyin təmin olunması ilə bağlı müəyyən təminatlar yaradacaq. Rəsmi İrəvan məsələyə məhz bu nöqteyi-nəzərdən və bu anlayışla yanaşır”. Paşinyan həmçinin əlavə edib ki, hazırda yük daşınması ilə bağlı marşrutlar müzakirə edilir. Rusiyalı ekspert Vitali Arkov bildirir ki, indi Ermənistan üçün ən vacib məsələ blokadanın aradan qalxması, regiondakı nəqliyyat layihələrinə və iqtisadi əlaqələrə daxil edilməsidir: “Əlbəttə ki, tərəflər Cənubi Qafqazda sülhün tamamilə bərpa olunmasında maraqlıdır. Amma təəssüf ki, üçtərəfli bəyanatın imzalanmasından təxminən bir il sonra da Qarabağ münaqişəsi zonasında mütəmadi olaraq “aferşoklar” müşahidə edilir. Rusiya sülhməramlıları bu ərazilərdə yerləşdirilməsəydi, vəziyyət daha da faciəvi şəkil ala bilərdi. Bəli, üç onillik davam edən münaqişə üçün insidentlər qaçılmazdır, lakin onların dayandırılması üçün səy göstərmək, təxribatlara uymamaq, qonşunu düşmən kimi deyil, tərəfdaş kimi görmək lazımdır. Bakı bunu edə bilsə də, İrəvanda hələ ki, bunu dərk edə biləcək insanlar azlıq təşkil edir. Moskva müzakirəsi üçün digər vacib məqam, şübhəsiz ki, Zəngəzur nəqliyyat dəhlizidir. Qeyd etmək lazımdır ki, İrəvan artıq 10 noyabr 2020-ci il tarixli üçtərəfli bəyanatın 9-cu bəndini qismən yerinə yetirməyə başlayıb. Belə ki, Azərbaycan və İran arasında gərginliyin yeni mərhələsindən sonra Ermənistan Azərbaycanın mülki aviasiyası üçün öz hava məkanını açdı ki, bu da Naxçıvanla müntəzəm hava əlaqəsinin təmin olunmasına imkan verdi. Dəmir və avtomobil yollarının bərpasına gəlincə, burada erməni tərəfini narahat edən bir neçə məqam var. Məsələn, İrəvan Zəngəzur nəqliyyat dəhlizinin Ermənistanı faktiki olaraq İranla sərhəddən məhrum edə biləcəyi təhlükəsindən narahatdır. Amma görünür, tərəflər bu problemin də həlli yollarını tapa bilib. Zəngəzur nəqliyyat dəhlizinin tezliklə bərpa olunmasına da məhz belə format kömək edəcək. Zəngəzur nəqliyyat dəhlizi məsələsinin müsbət həlli həm iqtisadi əməkdaşlıq, həm də kollektiv təhlükəsizliyin təmin edilməsi, o cümlədən, "3+3" formatında bir sıra digər mühüm vəzifələrin reallaşdırılmasını da pauzadan çıxarmağa imkan verəcək. Bir sözlə, dəhliz açılır. Ermənistan da artıq “yox” deyə bilməyəcək”.
Rusiyalı hərbi ekspert İqor Korotçenko da qeyd edir ki, İrəvanda Zəngəzur dəhlizinin Ermənistan üçün də faydalı olduğunu anlayırlar. “Onlar sülhü və ölkəsinin inkişafını istəyən, Azərbaycana qarşı ərazi iddialarından əl çəkənlərdir. Mənə elə gəlir ki, onlar kommunikasiyaların açılması layihələrində iştirak etməyə, o cümlədən Zəngəzur dəhlizinin açılması üzərində işləməyə hazırdırlar”. Zəngəzur dəhlizinin istifadəyə verilməsi, şübhəsiz ki, Azərbaycanı regionun nəqliyyat qovşaqlarının habına çevirəcək. İqtisadçı deputat Vüqar Bayramov bu xüsusda qeyd edib ki, Türk dünyasının iki lideri - Azərbaycan və Türkiyə prezidentləri Zəngəzur dəhlizinin - Horadiz-Cəbrayıl-Zəngilan-Ağbənd avtomobil yolunun təməlini qoydular: “Bütövlükdə bölgə, eyni zamanda türkdilli ölkələr üçün strateji əhəmiyyət daşıyacaq bu təməlqoyma regionda yeni düzənin formalaşdığını bir daha təsdiq etdi. Dəhliz Zəngəzur bölgəsindən keçməklə Şərqi Zəngəzurun infrastrukturunu da özünə inteqrasiya etdirəcək. Bu baxımdan, təməli qoyulan yeni avtomobil yolu Zəngəzur dəhlizinə inteqrasiya olunacağı üçün onun infrastruktur elementinə çevriləcək. Digər tərəfdən, son təməlqoyma mərasimi də göstərir ki, Zəngəzur dəhlizinin reallaşması sadəcə zaman məsələsidir. Dəhlizin yaxın illərdə istifadəyə verilməsi qaçılmazdır”.
V.Bayramov bildirir ki, Zəngəzur dəhlizi yalnız Qafqaz üçün deyil, daha geniş anlamda region üçün strateji əhəmiyyətə malik olacaq: “Söhbət 1,1 trilyon dollardan çox nominal ümumi daxili məhsulu olan türkdilli ölkələri strateji və iqtisadi baxımdan birləşdirəcək dəhlizdən gedir. Belə ki, Türkiyə 761,4 milyard dollar, Qazaxıstan 181,7 milyard dollar, Özbəkistan 57,9 miyard dollar, Azərbaycan 48 milyard dollar, Türkmənistan 48 milyard dollar və Qırğızıstan 8,5 milyard dollar nominal ÜDM-ə malikdirlər. Bu isə ondan xəbər verir ki, Zəngəzur dəhlizi kifayət qədər böyük iqtisadi potensiala və təbii resurslara malik olan regionu birləşdirəcək. Zəngəzur dəhlizinin istifadəyə verilməsi, eyni zamanda, Azərbaycanı regionun nəqliyyat qovşaqlarının habına çevirəcək. Azərbaycan “Şərq-Qərb” və “Şimal-Cənub” nəqliyyat dəhlizlərinin formalaşmasında yaxından iştirak edir, birbaşa həmin nəqliyyat dəhlizlərinin regional hissəsinin inkişafına həmçinin maliyyə dəstəyi nümayiş etdirir. Bu, Naxçıvanın Azərbaycanın əsas ərazisi vasitəsilə həmin nəqliyyat dəhlizlərinə çıxışını təmin edəcək, xüsusən də “Şərq-Qərb” nəqliyyat dəhlizinə naxçıvanlı iş adamlarının çıxışının təmini baxımından əhəmiyyətli olacaq. Dəhliz Azərbaycanın öz eksklavı olan Naxçıvanla və Türkiyə ilə əlaqələrini də gücləndirəcək, ölkəmizin geoiqtisadi əhəmiyyətini daha da artıracaq. Ən əsası, Türk dünyası uzun illərdən sonra yenidən Zəngəzur dəhlizi vasitəsilə birləşəcək”.
Ramil QULİYEV
