Artıq heç kimə sirr deyil ki, Ermənistan azad olunmuş ərazilərdə minalanmış sahələrin xəritələrini bilərəkdən Azərbaycan tərəfinə vermir. Onların əsas məqsədi mülki əhali və hərbçilər arasında itkilərin artmasıdır.
Azərbaycan tərəfinin məlumatına görə, 10 noyabr atəşkəs sazişindən ötən yeddi ay ərzində 140-dan çox insan minaya düşüb, 27 mülki şəxs mina partlaması nəticəsində həlak olub. Hazırda Azərbaycan Ermənistan hərbçilərinin ərazidə basdırdığı minaların zərərsizləşdirilməsi ilə məşğuldur. Bu işdə ölkəmiz qardaş Türkiyənin, eləcə də Rusiya və digər xarici ölkə mütəxəssislərinin köməyindən istifadə edir. Lakin ermənilər qeyri-standart metodlardan istifadə etdiklərinə görə bu proses mürəkkəbdir. Eyni zamanda, Ermənistanın bu xəritələri Azərbaycan tərəfinə verməməsi ucbatından minaların aşkarlanması üçün daha böyük ərazilərdə axtarış aparmaq lazım gəlir. O da məlumdur ki, qeyd edilən xəritələr Ermənistan tərəfində tam komplektdə mövcuddur. Çünki ərazilər minalanarkən həmin ərazilərin aktları və xəritələri ən azı üç nüsxədə tərtib olunur. Onlardan biri hərbi hissədə, ikincisi hərbi hissənin tabe olduğu korpus və ya diviziyanın qərargahında, üçüncü isə Ermənistanın Müdafiə Nazirliyinin mühəndis xidməti qoşunlarının məxfi hissəsində saxlanılır. Yəni hərbi hissədəki ilk nüsxənin məhv edilməsi ehtimalı olsa da, digərlərinin sıradan çıxması mümkün deyil. Çünki bu xəritələr məxfi sənədlərdir və qorunub saxlanır. Sadəcə olaraq, Ermənistan tərəfi onların Azərbaycan tərəfinə verilməsini mümkün qədər uzatmağa çalışır. Buna rəğmən, rəsmi İrəvan Qarabağ və ətraf rayonların mina xəritəsinin verilməsinə dair tələblərə hələlik heç bir cavab verməyib. Halbuki, beynəlxalq hüquqa görə, Ermənistanın özü Azərbaycana minalı əraziləri təmizləməkdə kömək etməli idi. Norveç Helsinki Komitəsinin şöbə müdiri, beynəlxalq hüquq üzrə ekspert Qunnar Ekelöf-Slaydel da məhz bu mövqedən çıxış edir: “1997-ci il Ottava Müqaviləsinə və digər beynəlxalq protokollara görə, münaqişə tərəfləri öhdəlik götürürlər ki, minanı harda basdırdıqlarını dəqiqiliklə qeydə alsınlar və münaqişə başa çatandan sonra qarşı tərəfə bu məlumatı təhvil versinlər və mina təmizlənməsi prosesində iştirak etsinlər. Bundan başqa, bəzi növ minalardan istifadə ümumiyyətlə qadağandır”.
Amma məsələ burasındadır ki, Ermənistan bu beynəlxalq razılaşmaları imzalamayıb. Ekelöf-Slaydelin fikrincə, bu bir daha tərəflərə xatırladır ki, beynəlxalq razılaşmalara qoşulmaq lazımdır: “Bu da onu göstərir ki, Azərbaycan və Ermənistan beynəlxalq razılaşmalara qoşulmalıdır. Dünyanın 164 ölkəsi BMT -nin Silahlar Konvensiyasına qoşulub. Amma Azərbaycan və Ermənistan bu siyahıda yoxdur. Hər iki ölkə həm də BMT-nin Ədalət Məhkəməsinə üzv olmalıdır. Bu məhkəmə müharibə cinayətləri və bənzər məsələlərə baxır”. Ekspert qeyd edir ki, Azərbaycan həm BMT-nin Ədalət Məhkəməsində, həm də insan haqları pozuntusu konteksində Avropa İnsan Haqları Məhkəməsində çözüm axtara bilər, amma onun fikrincə, indiki halda məsələnin hüquqi yolu uzun - aylar, hətta illər çəkə bilər. O hesab edir ki, indiki halda Azərbaycan siyasi təzyiq vasitələrindən istifadə edə bilər: “Məsələnin siyasi və hüquqi yolları var. Siyasi həll Ermənistanın dinlədiyi, sözünə qulaq asdığı ölkələrlə danışıqlar aparmaqdır. Bu, ABŞ, Fransa ola bilər. Onlar Ermənistana deməlidirlər ki, belə davranış qəbuledilməzdir. Onlar mina təmizlənməsinə kömək etməlidirlər və mülkilərin ziyan görməsi minimuma endirilməlidir”. Azərbaycanın keçmiş xarici işlər naziri Tofiq Zülfüqarov da hesab edir ki, hazırda mina müharibəsi gedir və Azərbaycan, beynəlxalq hüquqdan daha çox, siyasi həllə üstünlük verməlidir: “Biz görürük ki, beynəlxalq təşkilatların bu vəziyyətə münasibəti birmənalı deyil. Bu bəyanatın imzalanmasında vasitəçi qismində çıxış edən Rusiyadır və Rusiyanın prezidentidir. Ona görə də hərbi əməliyyatların bu növünün dayandırılmasını biz Rusiya prezidentindən və Rusiyadan tələb etməliyik”.
Onu da qeyd edək ki, dünyanın bir çox ölkəsində minatəmizləmə problemləri qalmaqda davam edir. Münaqişələr başa çatdıqdan sonra hərbi əməliyyat meydanlarının minalardan təmizlənməsi həmin ərazilər üçün ən aktual problemlərdən birinə çevrilir. Dünyanın hazırda altmışdan çox ölkəsi bu ölümcül sursatlarla hələ də mübarizə aparır. Bəzi hesablamalara görə, hazırda dünyada döyüş əməliyyatları zonalarında 110 milyondan çox zərərsizləşdirilməmiş mina mövcuddur. Mürəkkəb bir proses olan minatəmizləmə işləri uzun vaxt tələb edir və çox böyük xərclərə başa gəlir. Hazırda işğaldan azad olunmuş ərazilərin minalardan təmizlənməsi istiqamətində təxirəsalınmaz əməliyyatlar və operativ işlər həyata keçirilir. Minaların zərərsizləşdirilməsi işi ilə məşğul olan istehkam bölmələrinin şəxsi heyəti mürəkkəb iqlim və relyef şəraitində fasiləsiz olaraq çalışmaqdadır. Lakin bu proses uzun vaxt tələb edir və heç şübhəsiz, azad edilmiş ərazilər, erməni tərəfi müvafiq xəritələri verməsə belə, tam təmizlənəcək.
Nahid SALAYEV
