Müasir dünyada tarixi abidələrin beynəlxalq səviyyədə müdafiəsindən və mühafizəsindən çox danışılsa da, Azərbaycanın işğal altında olan abidələri haqqında bizim özümüzdən başqa danışan yoxdur.
Azərbaycanın Ermənistan silahlı qüvvələri tərəfindən işğal edilən torpaqlarında - Dağlıq Qarabağda və ətraf rayonlarda yüzlərlə tarixi abidəmiz erməni vandalizminin qurbanı olub. Halbuki, bütün beynəlxalq konvensiyalar, beynəlxalq müstəvidə qəbul edilən sənədlər işğalçının qəsb etdiyi ərazilərdə tarixi, memarlıq, arxeoloji abidələrə divan tutmağı, onları məhv etməyi, yaxud quruluşunu dəyişdirməyi, tarixini saxtalaşdırmağı qadağan edir. Yəni ermənilərə qədər heç bir işğalçı toplum işğal etdikləri ərazilərdə abidələrə amansızlıqla divan tutmayıb.
Dünya üçün əhəmiyyətli olan tarixi günlərdə də Azərbaycanın işğal altında olan torpaqlarındakı abidələrin taleyi unudulur.
Məlumdur ki, hər il hər il aprelin 18-də Beynəlxalq Abidələr və Tarixi Yerlər Günü qeyd edilir. Bu Beynəlxalq Abidələr və Tarixi Yerlər Günü çərçivəsində keçirilən tədbirlərdə aidiyyatı beynəlxalq təşkilatlar bizim işğal altındakı abidələrimizdən və tarixi yerlərimizdən bəhs etmir. Həmin beynəlxalq qurumlar Ermənistanın işğal etdiyi Azərbaycan ərazilərində xalqımıza aid abidələrə qarşı vandalizm hərəkətləri törətdiyinə qarşı bəyanat qəbul etməyib, işğalçı ölkənin davranışlarını kəskin pisləməyib.
Qarşıdan 18 aprel Beynəlxalq Abidələr və Tarixi Yerlər Günü gəlir. Qeyd edək ki, Tarixi Yerlər və Abidələrin Mühafizəsi Şurasının (İCOMOS) təklifi üzrə UNESCO tərəfindən 1983-cü ildə təsis olunub. Məqsəd insanların diqqətini abidələrin və tarixi yerlərin qorunmasına yönəltməkdir.
Abidəşünasların bildirdiyinə görə, abidələr və tarixi yerlər öz görkəmləri ilə xalqlara hər an kimliyini, nəyə qadir olduğunu xatırladır, vətən sevgisi və ona sadiqlik hisslərini aşılayır.
Azərbaycanda yaşı əsrləri və minillikləri əhatə edən tarixi abidələrin mövcud olduğunu deyən tarixçi-etnoqraf Ənvər Çingizoğlunun sözlərinə görə, hazırda Ermənistan silahlı qüvvələrinin işğal altında olan Azıx mağarasından tapılmış qədim insanın çənə sümüyü ölkəmizin ərazisinin qədim yaşayış məskəni olduğunu bütün dünyaya bir daha sübut edir. Bundan əlavə, etnoqraf qeyd etdi ki, Qobustanda aşkar edilmiş yaşayış məskənləri Azərbaycanda ən qədim dövrlərdən insanların məskunlaşdığını təsdiqləyir.
O, vurğuladı ki, tarixin müxtəlif dövrlərində ölkəmizin ərazisində dövlətlərin yaranması ilə qədim şəhərlər salınıb, müdafiə tikililəri, əzəmətli qala divarları inşa olunub. Orta əsrlərə aid abidələr Qız Qalası, Möminə Xatun, Qarabağlar, Gülüstan, Allah-Allah türbələri, Şirvanşahlar sarayı, Şəki xan sarayı, Şuşa şəhərinin abidələri və s. nəinki Şərq, hətta dünya memarlığının ən gözəl incilərindəndir.
Ə.Çingizoğlu vurğuladı ki, tarixi abidələrimizin qorunması və gələcək nəsillərə çatdırılması istiqamətində Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev, Azərbaycanın Birinci vitse-prezidenti, Heydər Əliyev Fondunun prezidenti Mehriban Əliyeva ölkə daxilində və xaricində böyük işlər həyata keçirirlər.
Son illər ölkəmizdə tarixi abidələrin bərpası və qorunması istiqamətində bir sıra layihələr icra olunub. Ekspertin sözlərinə görə, ölkə başçısının böyük diqqət və qayğısı sayəsində ölkəmizdə tarixi abidələrin tədqiqi, mühafizəsi və bərpası, mədəniyyət nümunələrinin beynəlxalq aləmdə təbliği istiqamətində böyük işlər görülür. Bütün bunlar isə Azərbaycanın qlobal dünyaya öz maddi və mənəvi mədəniyyəti ilə birgə inteqrasiyasını təmin edir.
Ə.Çingizoğlunun dediyinə görə, bütün görülən işlər təqdirəlayiqdir. O, vurğuladı ki, hazırda Ermənistan silahlı qüvvələrinin işğalı altında olan torpaqlarımızda qalan abidələrimizin taleyi bizi narahat etdiyi kimi aidiyyatı beynəlxalq təşkilatları da narahat etməlidir. Ə.Çingizoğlunun fikrincə, ermənilərin işğal altında saxladıqları Azərbaycan ərazilərindəki abidələrə qarşı törətdikləri vandalizm aktları bütün aidiyyatı beynəlxalq təşkilatların qəbul etdiyi sənədlərdə əks olunmalıdır. Abidələrin və tarixi yerlərin dağıdılması xalqın, millətin varlığının məhvi demək olduğunu deyən Ə.Çingizoğlunun sözlərinə görə, ermənilər Azərbaycan xalqının həm tarixi yerlərini işğal edib, həm də o tarixi torpaqlarındakı abidələri dağıdıb. O, qeyd etdi ki, Azərbaycan bu gün işğal altında olan abidələrin taleyindən xəbərsizdir. Abidələr və tarixi yerlərin məhv olmaq təhlükəsi ölkəmizdən də yan ötmədiyini bir daha vurğulayan Ə.Çingizoğlu “torpaqlarımızın 20 faizini işğal etmiş Ermənistanın hərbi birləşmələri milli mədəniyyət abidələrimizi qəddarcasına dağıdıblar. Erməni terrorçuları tərəfindən zəbt olunmuş qədim Azərbaycan torpaqları olan Dağlıq Qarabağ və ona bitişik rayonlarda 13 dünya əhəmiyyətli - 6 memarlıq və 7 arxeoloji, 292 ölkə, 330 yerli əhəmiyyətli memarlıq, arxeoloji, bağ, park, monumental və xatirə abidələri, sənət nümunələri qalıb. Həmçinin bu ərazilərdə 40 mindən artıq əşyanın toplandığı 22 muzey, yüzlərlə mədəni-maarif müəssisələri də düşmən tapdağı altındadır” deyə bildirdi.
Xatırladaq ki, UNESCO-nun Dünya İrsi Mərkəzinin məşvərətçi orqanı olan və 100-dən çox milli komitəni, 30-dək beynəlxalq elmi komitəni və 12 min nəfərə yaxın fərdi üzvü özündə birləşdirən İCOMOS memarlıq və arxeoloji abidələrin mühafizəsi sahəsində elmi-metodoloji yanaşmanın tətbiqi üzrə ixtisaslaşmış yeganə dünya miqyaslı qeyri-hökumət təşkilatıdır. Onun qeyri-hökümət təşkilatı olması qurumun daha müstəqil qərar verməli bir təşkilat olduğunu şərtləndirir.
XIX əsrin əvvəllərində Azərbaycan torpaqlarının Çar Rusiyası tərəfindən işğal edilməsi nəticəsində ermənilərin İran və Türkiyə ərazisindən Şimali Azərbaycana köçürüldüyünü deyən Ə.Çingizoğlunun sözlərinə görə, bu prosesdən sonra Azərbaycan xalqının başı daha çox müsibətlər çəkib. Ə.Çingizoğlu vurğuladı ki, bizim torpaqlara gəlmə olan ermənilər azərbaycanlılara məxsus ərazilərdə məskunlaşdıqdan sonra onlara maddi-mədəniyyət nümunələrimizi məhv etməyə, bununla da izlərimizi silməyə cəhdlər ediblər. Məhv edə bilmədikləri abidələrimizi isə erməniləşdirməyə, “qədim erməni mədəniyyəti nümunə”ləri kimi təqdim etməyə çalışıblar deyən Ə.Çingizoğlu bununla da onların dünya ictimaiyyətinin gözünə kül üfürmək istədiklərini dedi.
Ə.Çingizoğlunun sözlərinə görə, Qarabağ ərazisində e.ə. II minilliyə aid Xocalı-Gədəbəy mədəniyyətini özündə əks etdirən tarixi mədəniyyət abidələrinin hazırda erməni işğalında olması və onun məhv edilməsi faktına aidiyyatı beynəlxalq qurumlar reaksiya vermir. Xocalı-Gədəbəy mədəniyyətinə məxsus abidədən danışan alimin bildirdiyinə görə, bu ərazi e.ə. IV əsrdən – eramızın VIII əsrinin əvvəllərinədək Azərbaycan Alban dövlətinin, VIII-XII əsrlərdə Sacilər, Salarilər, Rəvvadilər dövlətlərinin, Səlcuq imperiyasının və Azərbaycan Eldənizlər (Atabəylər) dövlətinin, XIII-XV əsrlərdə Elxanilər (Hülakilər), Qaraqoyunlu və Ağqoyunlu dövlətlərinin, 1501-1736-cı illərdə Azərbaycan Səfəvilər dövlətinin, 1748-1821-ci illərdə isə Qarabağ xanlığının tərkibində olubdur. Tarixçi-etnoqraf bildirdi ki, Ermənistanın Azərbaycan Respublikasına qarşı hərbi təcavüzü nəticəsində mövcud acınacaqlı vəziyyət yaşanmaqdadır. “Ermənistanın hərbi təcavüzü nəticəsində Şuşada Alban məbədləri, Şuşa Tarix-Memarlıq Qoruğuna daxil olan qala divarları, Qarabağ xanlarının iqamətgahları, Xurşidbanu Natəvanın ev muzeyi, Molla Pənah Vaqifin məqbərəsi, yüzlərlə tarixi-memarlıq və təbiət abidələri işğal edilib. Cəbrayıl rayonu ərazisində bölgənin çox qiymətli memarlıq abidələri olan Xudafərin körpüləri işğal altındadır” - deyə qeyd edən müsahibimiz vurğuladı ki, 1991-1994-cü illərdə Ermənistanın Azərbaycana hərbi təcavüzü nəticəsində Dağlıq Qarabağ və onun ətrafındakı 7 rayonun (Laçın, Kəlbəcər, Ağdam, Füzuli, Qubadlı, Zəngilan və Cəbrayıl) əraziləri işğal edilib, 20 min nəfərdən artıq azərbaycanlı həlak olub, 4866 nəfər itkin və əsir düşüb, girov götürülüb.
Müsahibimiz qeyd etdi ki, işğalçı Ermənistanın hərbi təcavüzü ölkəmizin 17 min kv. km. ən məhsuldar torpaqlarının işğalına, 900 yaşayış məntəqəsinin, 130939 evin, 2389 sənaye və kənd təsərrüfatı obyektinin, 1025 təhsil və 798 səhiyyə ocağının, 1510 mədəniyyət müəssisəsinin, 5198 km avtomobil yolunun, 348 körpünün, 7568 km su və 76940 km elektrik xətlərinin dağıdılmasına və s. səbəb olub”. Erməni işğalçıları tərəfindən talan edilmiş regionun muzeylərində Azərbaycan xalqının tarixi və mədəniyyəti ilə bağlı qiymətli əşyalar, rəssamlıq və mədəniyyət əsərləri, dünya şöhrətli xalçalar, Azərbaycanın görkəmli şəxsiyyətlərinin xatirə əşyaları və digər qiymətli materiallar toplanmışdı. İşğal olunmuş ərazilərdə Azərbaycanın mədəni irsini təşkil edən mədəniyyət obyektləri xüsusi qəddarlıqla məhv edilmişdir. Ələ keçirdikləri ərazilərdə 12 muzey, 6 rəsm qalereyası, tarixi əhəmiyyətli 9 saray qarət edilmiş və yandırılmışdır. Nadir tarixi əhəmiyyətli 40 min muzey sərvəti və eksponatı talan olunmuşdur. İşğal olunmuş ərazilərdə qalan 152 ibadət yeri, məbəd, o cümlədən 62 məscid erməni təcavüzünün qurbanına çevrilmişdir. Dağıdılan və yandırılan 927 kitabxanada 4,6 milyon kitab və misilsiz əlyazma nümunələri məhv edilibdir. Ermənilərin talan və məhv etdikləri maddi-mədəni sərvətlər nəinki Azərbaycanın, həm də bütün dünya sivilizasiyasının misilsiz mədəniyyət nümunələridir. Bəşər sivilizasiyasının beşiklərindən biri olan Azərbaycan ərazilərində tarixi, arxeoloji, memarlıq abidələri ermənilər tərəfindən vandalcasına dağıdılır, amma aidiyyatı beynəlxalq qurumlar hadisəyə münasibət bildirmir” - deyə tarixçi-etnoqraf bildirdi.
İradə SARIYEVA
Yazı Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Fondunun maliyyə dəstəyilə çap olunur.
