Azərbaycan qədim bir diyardır. Onun qədimliyini sübut edən minlərlə maddi-mədəni irs nümunəsi mövcuddur. Məlum olduğu kimi, Azərbaycanın hər bir rayonunda, bölgəsində tarix-diyarşünaslıq muzeyi fəaliyyət göstərir. Bu muzeylərdə əsasən arxeoloji qazıntılar zamanı o ərazilərdən aşkarlanan tarix-mədəniyyət nümunələri, eksponatlar yer almalıdır.
Ancaq bəzən görürsən ki, bir çox tarix-diyarşünaslıq muzeyində başqa rayonlara, bölgələrə aid olan eksponatlar da var. Halbuki, bir rayona, bölgəyə aid olan hansısa bir eksponatın başqa bir rayonun tarix-diyarşünaslıq muzeyinin ekspozisiyasında yer alması doğru deyil. Həmin maddi-mədəni irs örnəyi hansı rayonun ərazisindən tapılıbsa, həmin rayonun da müvafiq muzeyində saxlanmalıdır. Tutalım, Şamaxıda aparılan arxeoloji qazıntılar zamanı aşkarlanan hansısa bir arxeoloji material Lənkəran, yaxud Qazax muzeyində saxlanmamalıdır. Ancaq təəssüf ki, bəzən qeyri-peşəkarlar tərəfindən muzeyləri zənginləşdirmək adı ilə bu kimi qanunsuzluqlara yol verilir.
Fariz Xəlilli: “Təklif edirəm ki, respublika üzrə vahid arxeologiya fondu yaradılsın”
MİRAS-Mədəni İrsin Öyrənilməsinə Kömək İctimai Birliyinin sədri, tarix üzrə fəlsəfə doktoru Fariz Xəlilli bizimlə söhbətində bildirdi ki, bu kimi halların mövcudluğu qanun pozuntusudur. “Əslində, yerin altında və yerin üstündə olan istənilən maddi mədəniyyət nümunəsi bir identiklikdir. Yəni o bölgənin özünəməxsusluğudur. O arxeoloji eksponatları Azərbaycanın cənubundan gətirib şimalındakı bir muzeyə qoyduqda maddi mədəniyyət nümunəsinin identikliyini pozmuş oluruq. Məsələn, Qazaxdan tapılan bir materialı aparıb Lənkəran muzeyinə qoymaq, yaxud Lənkərandan aparıb Naxçıvana qoymaq mədəni irs etikasına uyğun deyil. Yəni bu, bütün dünyada belədir. Bəzi ölkələr başqa ölkələrdə apardıqları arxeoloji qazıntıların ki, nəticələrini öz ölkələrinə aparıblar, indi onlar həmin materialları geri qaytarırlar. Bu artıq bütün dünyada təcrübə halını alıb. Azərbaycanda maddi mədəniyyət nümunlərinin bu şəkildə hərəkəti yolverilməzdir”.
F.Xəlilli hesab edir ki, AMEA-nın Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutunun fondunda bu eksponatlar mühafizə edilə bilər, yaxud Milli Azərbaycan Tarixi Muzeyinin ekspozisiyasında nümayiş oluna bilər. Onun sözlərinə görə, bu eksponatların mərkəzi muzeylərdə nümayişi təbiidir, ancaq bölgə muzeylərində, yaxud digər profilli muzeylərdə nümayiş oluna bilməz. “Məsələn, “Qala” Arxeooji Etnorqafik Muzeyində Xaçbulağa aid olan bir material nümayiş oluna bilməz. Çünki o, Xaçbulağa aiddir. Qalada tunc dövrü olubmu? Tunc dövrünün ayrıca xüsusiyyətləri var. Yəni bu mənada maddi-mədəni irs nümunələrinin belə hərəkəti yolverilməzdir, bu qeyri-etikdir. Bu məsələ gündəmdə olmalıdır. Bu məsələ ilə həm Mədəniyyət Nazirliyinin Mədəni İrsin Qorunması, İnkişafı və Bərpası üzrə Dövlət Xidməti, həm Mədəniyyət Nazirliyinun muzeylər şöbəsi, həm də Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutu ciddi məşğul olmalıdırlar. Bir bölgəyə aid eksponatların başqa bölgələrin tarix-diyarşünaslıq muzeylərində saxlanmasının qarşısı alınmasa, bu sahədə ciddi qarışılıq yaranacaq. Mən bu məsələnin həll edilməsi ilə bağlı təklif edirəm ki, respublika üzrə vahid arxeologiya fondu yaradılsın. Bütün materiallar orada olsun, müvəqqəti olaraq sərgilənmək üçün həmin materiallar başqa yerlərə verilsin. Yəni o materialları sərgiləmək istəyənlər oradan götürüb sərgiləsinlər” - deyə F.Xəlilli bildirdi.
İradə SARIYEVA
