Akif Nağı: “Dünya bazarında neft bahalaşırsa, deməli, Hörmüz boğazında hələ qeyri-müəyyənlik davam edir”
ABŞ Prezidenti Donald Tramp İranla etimad münasibətinin olmadığını bildirərək, Tehranın dəfələrlə ABŞ-a “yalan danışdığını” iddia edib. O, eyni zamanda ABŞ ordusunun Hörmüz boğazına “tam nəzarət” etdiyini və bu nəzarəti qoruyacağını açıqlayıb.
Trampın sözlərinə görə, İranın hərbi imkanları ciddi şəkildə zəifləyib, donanması və hava qüvvələri əvvəlki gücündə deyil. O, həmçinin ölkənin ağır iqtisadi vəziyyətdə olduğunu və yüksək inflyasiya ilə üzləşdiyini bildirib. Tramp hesab edir ki, Tehran artıq əvvəlki kimi Yaxın Şərqdə dominant təsirə malik deyil və əsasən bəyanatlarla kifayətlənir.
Bu açıqlamalar ABŞ-İran qarşıdurmasının davam etdiyi və Hörmüz boğazında gəmiçilik və enerji daşımaları ilə bağlı qeyri-müəyyənliyin qaldığı bir vaxtda səslənib. Dünyanın mühüm enerji nəqli marşrutlarından biri olan Hörmüzdə yaranan hər hansı ciddi məhdudiyyət qlobal neft və qaz bazarlarına birbaşa təsir göstərə bilər.
Trampın bəyanatlarının əsas məqsədi Vaşinqtonun Hörmüzdə hərbi üstünlüyünü nümayiş etdirmək və İranın boğaz üzərində təsir imkanlarının məhdud olduğunu göstərməkdir. Bununla yanaşı, sərt ritorika ABŞ-İran münasibətlərində diplomatik dialoqun və boğazın normal fəaliyyətinin bərpasının nə qədər mürəkkəb olduğunu da ortaya qoyur.
Trampın “Hörmüz boğazı tam nəzarətimizdədir, onu biz idarə edirik” bəyanatı hüquqi və praktik baxımdan nə deməkdir, ABŞ həqiqətən boğaz üzərində tam nəzarət əldə edib, yoxsa prezidentin bu ifadəsi hərbi üstünlüyü siyasi və psixoloji mesaj kimi təqdim etmək məqsədi daşıyır?
Politoloq Akif Nağı məsələ ilə bağlı “Bakı-Xəbər” qəzetinə açıqlamasında bildirib ki, müharibə şəraitində tərəflərin yaydığı məlumatların nə dərəcədə reallığı əks etdirdiyini müəyyənləşdirmək olduqca çətindir. Onun sözlərinə görə, “müharibələrin ilk qurbanı həqiqət olur” deyimi hazırkı vəziyyətdə də özünü göstərir. Tərəflərin hər biri həm hərbi üstünlüyünü nümayiş etdirməyə, həm də beynəlxalq ictimaiyyətə öz mövqeyini qəbul etdirməyə çalışır.
Ekspertin fikrincə, bunun nəticəsində, xüsusilə Hörmüz boğazının kim tərəfindən nə dərəcədə nəzarətdə saxlanılması ilə bağlı bir-birinə zidd məlumatlar ortaya çıxır. Bir tərəfdən ABŞ Prezidenti Donald Tramp Hörmüz boğazına tam nəzarətin ABŞ-da olduğunu bildirir, digər tərəfdən isə Tehran boğaz üzərində nəzarəti itirmədiyini nümayiş etdirməyə çalışır. İranla Oman arasında gəmilərin boğazdan keçidi ilə bağlı müəyyən razılaşmaların əldə olunması barədə məlumatların yayılması da vəziyyətin nə qədər mürəkkəb olduğunu göstərir.
Akif Nağı hesab edir ki, Körfəz ölkələrinin İranın Hörmüzdəki mövqeyi ilə razılaşdığı barədə yayılan məlumatlara da ehtiyatla yanaşmaq lazımdır. Xüsusilə Səudiyyə Ərəbistanının Tehranla bağlı mövqeyi nəzərə alınanda, bütün Körfəz ölkələrinin İranın mövqeyini qəbul etməsi barədə nəticəyə gəlmək çətindir.
Politoloq Səudiyyə Ərəbistanı, Türkiyə və Pakistan arasında müdafiə əməkdaşlığının güclənməsini də regiondakı yeni geosiyasi reallıqların göstəricilərindən biri hesab edir. Onun fikrincə, bu proses İranın regiondakı mövqeyinə əlavə təzyiq yaradır və Tehran yaranmış vəziyyətdən ciddi nəticələr çıxarmalıdır.
Akif Nağının sözlərinə görə, İranın regionda müxtəlif silahlı qruplarla əlaqələri olsa da, dövlət səviyyəsində onun möhkəm müttəfiqlərinin sayı məhduddur. Çin və Rusiya İranla strateji münasibətlərə malik olsalar da, onları hərbi-siyasi baxımdan İranın bütün addımlarını açıq şəkildə dəstəkləyən müttəfiqlər kimi qiymətləndirmək düzgün olmaz. Bu isə Tehran üçün regional və beynəlxalq təzyiqlər qarşısında manevr imkanlarını müəyyən qədər məhdudlaşdırır.
Politoloq hesab edir ki, hazırkı şəraitdə ABŞ və İranın açıqlamalarından hansının tam həqiqəti əks etdirdiyini yalnız tərəflərin bəyanatları əsasında müəyyənləşdirmək mümkün deyil. Bu baxımdan ən mühüm göstəricilərdən biri dünya neft bazarındakı davranışdır.
“Əgər Hörmüz boğazında tam sabitlik yaranıbsa və gəmilərin sərbəst hərəkəti təmin olunubsa, bunun dünya neft bazarında öz əksini tapması, qiymətlərin aşağı düşməsi gözləniləndir. Lakin qiymətlər yenidən yüksəlirsə, bu, bazarın hələ də boğazla bağlı ciddi risk gördüyünü göstərir. Deməli, reallıqda Hörmüz boğazı ilə bağlı məsələ tam həllini tapmayıb. Nə ABŞ-ın, nə də İranın dediyi kimi, vəziyyət tam şəkildə onların nəzarətindədir. Dünya bazarında neftin bahalaşması göstərir ki, Hörmüzdə qeyri-müəyyənlik davam edir”, – deyə Akif Nağı bildirib.
Ekspertin fikrincə, neft bazarının reaksiyası təkcə iqtisadi göstərici deyil, həm də geosiyasi risklərin mühüm barometridir. Çünki Hörmüz boğazı qlobal enerji təhlükəsizliyi baxımından strateji əhəmiyyət daşıyır. Boğazdan keçidlərin təhlükəsizliyi ilə bağlı hər hansı şübhə yaranması neft tədarükünün gələcəyi ilə bağlı riskləri artırır və bu da qiymətlərə dərhal təsir göstərə bilər.
Akif Nağı ABŞ-ın hərbi əməliyyatların davam etdirilməsində əvvəlki qədər maraqlı olmadığı, daha çox sanksiyalar və iqtisadi təzyiq vasitələrindən istifadə etməyə üstünlük verdiyi barədə mesajların da rəqiblər tərəfindən fərqli şərh edildiyini vurğulayıb. Onun sözlərinə görə, Vaşinqton bunu təzyiq strategiyasının dəyişdirilməsi kimi təqdim edir, Tehran isə həmin yanaşmanı ABŞ-ın hərbi yolla məqsədlərinə tam nail ola bilməməsinin nəticəsi kimi qiymətləndirir.
“Burada hər kəs öz maraqlarına uyğun mövqe ortaya qoymağa çalışır. ABŞ öz siyasətini uğurlu göstərmək istəyir, İran isə müqavimət imkanlarını və Hörmüz üzərində təsirini nümayiş etdirməyə çalışır. Ona görə də yayılan məlumatları birbaşa həqiqət kimi qəbul etmək olmaz. Bu, böyük ölçüdə informasiya müharibəsinin tərkib hissəsidir”, – deyə politoloq qeyd edib.
Ekspertin fikrincə, İranın Hörmüz boğazından geri çəkilməməkdə israr etməsi də təsadüfi deyil. Çünki boğaz Tehran üçün yalnız hərbi-strateji deyil, həm də iqtisadi təzyiq vasitəsidir. Bununla belə, boğazda uzunmüddətli gərginliyin davam etməsi İranın öz iqtisadi maraqlarına da zərbə vurur.
Akif Nağı hesab edir ki, İranın neft ixracının məhdudlaşdırılması və gəmiçilik imkanlarına tətbiq edilən təzyiqlər ölkə iqtisadiyyatının vəziyyətini daha da ağırlaşdıra bilər. Bu isə Tehranı bir tərəfdən Hörmüzdəki mövqeyini qorumağa, digər tərəfdən isə iqtisadi təzyiqləri azaltmaq üçün diplomatik imkanlar axtarmağa məcbur edir.
Politoloq belə qənaətdədir ki, hazırkı mərhələdə Hörmüz böhranının yaxın zamanda tam həll olunacağına dair əsaslı fikir söyləmək çətindir. Tərəflərin qarşılıqlı ziddiyyətli bəyanatları, enerji bazarındakı dəyişkənlik və regionda formalaşan yeni hərbi-siyasi əməkdaşlıqlar göstərir ki, qarşıdurmanın həm hərbi, həm iqtisadi, həm də informasiya müstəvilərində davam etməsi ehtimalı yüksəkdir.
Dəniz NƏSİRLİ
