Mükafat bütün hallarda yaradıcı insana stimul verən, onu ruhlandıran bir faktordur. Dünyada ən müxtəlif sahələr üzrə mükafatlar təsis olunub və həmin mükafatlar aidiyyəti sahələrin seçilən simalarına verilir.
Azərbaycanda da həm dövlət qurumları, həm ictimai təşkilatlar, həm də müxtəlif fondlar tərəfindən müxtəlif mükafatlar təsis edilib. Bu gün Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin təsis etdiyi bir neçə mükafat var ki, həmin mükafatlar şairlərə, yazıçılara, ədəbiyyat tənqidçilərinə verilir. Ölkəmizin ədəbi ictimaiyyətində populyar olan “Rəsul Rza”, "Hikmət Ziya", "Tofiq Mahmud", “Şahmar Əkbərzadə”, “Cəfər Cabbarlı”, “Qızıl kəlmə” və sair mükafatlar var ki, bu mükafatlar yaradıcı insanlara təqdim edilir.
Onu da qeyd edək ki, çox zaman bu mükafatların laureatlarının adları ictimaiyyətə açıqlandıqda bu hadisə böyük qalmaqalla, söz-söhbətlə müşayiət olunur. Yaradıcı şəxslər bildirirlər ki, mükafatlar əsərin səviyyəsinə, şair-yazıçının yazdıqlarına, ədəbi fəaliyyətinə görə deyil, başqa keyfiyyətlərinə görə verilir. Hətta iddia edirlər ki, ədəbi mükafatlar verilərkən burada dostluq, qohumluq əlaqələri və s. əsas götürülür. Ədəbiyyat adamları bildirirlər ki, ədəbiyyat mükafatlarının verilməsi qaydalarında qeyri-şəffaflıq mövcuddur. Onlar hesab edirlər ki, bu qeyri-şəffaflıq sayəsində də bəzən bir adda mükafatı dəfələrlə eyni adamlar alır, yaxud bir adam hər il belə mükafatlara layiq görülür. Yəni bütün siyahılara bəlli yazıçı və şairlərin adları salınır və hər dəfə mükafat onlara qismət olur. Bu da yaradıcı insanlar arasında ciddi söz-söhbətlərin yaranmasına səbəb olur.
Bir yazıçının hər il ədəbiyyat mükafatı alması nə dərəcədə doğrudur?
Qiymət Məhərrəmli: “Mükafat verilərkən burada yaradıcılıq amili deyil, qohumbazlıq, yerlibazlıq və digər məsələlər rol oynayır”
Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, tanınmış şairə Qiymət Məhərrəmli hesab edir ki, bir sıra ədəbi mükafatlar verilərkən burada şəffaflıq qorunmur. Şairənin sözlərinə görə, həmişə bəlli adamların ədəbi mükafatlara layiq görülməsi, onların əsərlərinin “ilin əsəri” kimi təqdim edilməsi mükafatların obyektivliklə verilmədiyinə bir işarədir. Q.Məhərrəmlinin sözlərinə görə, çox zaman mükafata təqdim edilən əsərlərin səviyyəsinə, ədəbi tutumuna, mövzusuna görə deyil, konkret şəxslərə, imzalara görə mükafatlar verilir. Bu amilin də yaradıcı şəxslər tərəfindən normal qəbul edilmədiyini deyən şairənin bildirdiyinə görə, ədəbi mükafatlar verilərkən, birmənalı olaraq, əsas kimi əsərlərin səviyyəsi götürülməlidir. “Olduqca aktual mövzuya toxunmusunuz və bu mövzunu ictimailəşdirmək çox lazımdır. Bu gün saysız ictimai, yaradıcı qurum var. Hər bir qurum da əldəqayırma mükafatlar təsis edərək öz maraqlarına uyğun gələn adamlara paylayır. İctimai qurumların təsis etdiyi mükafatların böyük əksəriyyətinin heç bir əhəmiyyəti olmur. Çünki mükafat verilərkən burada yaradıcılıq amili deyil, qohumbazlıq, yerlibazlıq və digər məsələlər rol oynayır. Odur ki, bizdə bir çox yaradıcı qurumun, təşkilatın təsis etdiyi mükafatların verilməsində şəffaflıq təmin olunmur. Mən mükafatlardan danışarkən dövlət tərəfindən təsis edilən mükafatları bura qatmıram, çünki bu mükafatlar dövlət tərəfindən verilir. Mən heç bir vaxt mükafat almamışam, inanın ki, heç o iddiada da olmamışam. Sadəcə olaraq, bu mükafatların verilməsi prosesini kənardan izləyirəm. Mən ədəbi mükafatların hansı əsaslarla verildiyini bilirəm. Mən 1998-ci ildən Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvüyəm, ancaq indiyə qədər bu qurumun xətti ilə nə mükafat almışam, nə də kitabım çap olunub. Bilirsiniz, hər bir ədəbiyyata xidmət edən istedadlı adamın hallal haqqıdır ki, mükafat alsın. Obyektivlik varsa, əsl yazarları da görərlər. Əgər ölkə ilə yanaşı, ölkə hüdudlarından kənarlarda da əsərlərin çap olunursa, tərcümə edilirsə və xarici ölkələrə dəvət edilirsənsə, sənin istedadın qiymətləndirilirsə, mükafat da almalısan. Adını şair, yazıçı qoyan adamlar var ki, qapı-qapı gəzib yazdıqlarını çap etdirmək istəyirlər, hətta buna görə pul da təklif edirlər ki, mənim əsərlərimi çap edin. Ancaq mənim yazılarımı, şeirlərimi müxtəlif mətbuat orqanları özləri çap edirlər, hətta xarici ölkələrdə də belədir. Mən nə mükafat, nə də digər təltiflər üçün heç kəsin qapısını döyməmişəm, döymərəm də. Siz eyni adda mükafatı dəfələrlə eyni adamın aldığını deyirsiniz, bu düzdür. Hətta Yazıçılar Birliyinin təqdimatına əsasən illik Prezident mükafatını belə dəfələrlə alan adamlar var. Bunlar hansı şərtlərlə verilir, bilmirəm. Ancaq bu kimi məsələlərdə obyektivlik gözlənilməli, şəffaflıq olmalıdır. Çünki sənət, ədəbiyyat saxtakarlığı sevmir. Hər birimiz yaxşı bilirik ki, şair, yazıçı anadan bu cür doğulmalıdır. Ancaq gözümüzün önündə 60, 70 yaşdan sonra yazıçı, şair olmaq iddiasına düşənlər də var. Saxta yazılarla, kimlərsə pul verib kitabını çap etdirməklə, kimlərinsə, nəyinsə hesabına mükafat almaqla deyil. Hətta elələri var ki, pul gücünə başqasına şeir, hekayə yazdırıb adlarına çap etdirirlər. Fikir verirəm ki, ədəbi mükafatlar alanlar arasında elələri çoxdur, özü də onlar həmin mükafatları dəfələrlə alırlar. Çox arzu edərdim ki, mükafatlar verilərkən əsl şair, yazıçının əsərləri əsas götürülsün. Bilirsiniz, mükafat yazıçıya, şairə stimul verir. Əgər bu mükafatlar halal sahibinə verilərsə, bu, oxucunun da ürəyindən xəbər verər. Çünki oxucu kimin kim olduğunu çox yaxşı bilir. Sən oxucunu aldada bilməzsən”.
Q.Məhərrəmli hesab edir ki, indi verilən ədəbi mükafatlar verildiyi dövrdə aktual olur, ondan sonra heç kəs bu mükafatları nəzərə almır, yada salmır. Mükafatın heç nəyi həll etmədiyini deyən Q.Məhərrəmlinin sözlərinə görə, yazıçıdan, şairdən əsər qalır. “Bilirsiniz, mükafatların verilməsində qeyri-şəffaflıq olduqda bu əsl şair və yazıçılara pis təsir edir, onları iyrəndirir. Mən ədəbi mühitdə aktiv olanda çoxları bu meydanda yox idi. Heç kəsə paxıllıq etmirəm, sadəcə, olanı deyirəm. Mən heç də Yazıçılar Birliyinin orqanlarında çap olunmağın həsrətində deyiləm, mənim nə ölkədə, nə də xaricdə çap olunma problemim yoxdur. Ancaq obyektivlik naminə deyirəm. Bu gün mənim üçün ictimai qurumlar tərəfindən verilən ədəbi mükafatların heç bir əhəmiyyəti yoxdur. Ancaq dövlət tərəfindən verilən mükafatlara layiq olan şair və yazıçılarımız çoxdur” - deyə Q.Məhərrəmli qeyd etdi.
Sadiq Qarayev: “Xalq üçün müəlliflərin deyil, əsərlərin fərqi var”
Bu günlərdə Mədəniyyət Nazirliyinin təsis etdiyi “Qızıl kəlmə” mükafatına layiq görülən, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, yazıçı Sadiq Qarayev isə hesab edir ki, bu mükafat onun yaradıcılığına, əsərinə verilib. “Mən “Qızıl kəlmə” mükafatı ilə bağlı keçirilən müsabiqəyə iki dəfə qatılmışam. Lakin həmin iki dəfə də də qalib ola bilmədim. Nəhayət, üçüncü dəfə qatıldım və artıq mükafatçılar sırasında yer aldım. Birinci dəfədir ki, ədəbiyyat üzrə mükafat alıram. Digərlərini deyə bilmərəm neçə dəfə qatılıb, neçə dəfə alıblar. Ancaq, prinsipcə, nəzəri baxımdan ola bilər ki,
bir mükafatı bir adam 2-3 dəfə alsın. Əgər onun əsəri doğrudan da müsabiqədə iştirak edən əsərlər arasında ən güclüdürsə, ona demək olarmı ki, siz əvvəl almısınız, indi niyə alırsınız? “Qızıl kəlmə” mükafatı əsərə görə verilir. Deyək ki, indi müəllifi olduğum “Sahibsiz kölgələr” əsərinə verilbsə, gələckdə bundan yaxşı bir romanım olarsa, ona verilməməlidir? Bu yanaşma düzgün deyil.
Həqiqətən də təqdim edilən əsərlərin içindən ən yaxşı əsəri seçmək qalır münsiflərin vicdanına, vətənpərvərlik, dövlətpərvərlik səviyyəsinə, haqqı, ədaləti pula, telefon zənginə, qohumbazlığa dəyişməmək iradəsinə. Bu bir də qeyd olunan işi həyata keçirən nazirliyin fəaliyyətini nə dərcədə düzgün, şəffaf qurmasına bağlı olan məsələdir. Şəxsən bir müəllif kimi deyil, oxucu kimi onu deyə bilərəm ki, “Sahibsiz kölgələr” romanı bu mükafata layiq idi. Digər mükafta alanları da təbrik edirəm, inanıram ki, layiqdirlər” - deyə S.Qarayev vurğuladı. S.Qarayev, həmçinin, qeyd etdi ki, hər seçimin sonunda narazılıqlar olur və olması da təbiidir: “Əsas o deyil ki, S.Qarayev aldı, ya başqası aldı. Əsas odur ki, layiqli əsər alsın. Əsərlər hamısı bu xalqındır. Xalq üçün müəlliflərin deyil, əsərlərin fərqi var”.
İradə SARIYEVA
