Azərbaycan 28 ildir dövlət müstəqilliyi qazanmasına baxmayaraq, bəzi istisnaları nəzərə almasaq, hələ də tarixi dövlətçiliyimizin formalaşmasında böyük rolu olan Azərbaycan şahları, hökmdarları haqqında bədii filmlər, seriallar çəkilməyib.
Sovet dövründə Quba xanı Fətəli xan haqqında “Fətəli xan”, son illər isə Gəncə xanı Cavad xanın həyatından, qəhrəmanlığından bəhs edən “Cavad xan” və Qarabağ xanı İbrahim xanla bağlı isə “Hökmdarın taleyi” bədii filmləri çəkilib.
Dövlət müstəqilliyimizin ilk illərində kinorejissor Əbdül Mahmudbəyov Şah İsmayıl Xətai haqqında bədii film çəkməyi planlaşdırırdı, lakin məlum olmayan səbəblərdən həmin filmin ssenarisi ekran işinə çevrilə bilmədi. Ağa Məhəmməd şah Qacar haqqında da bədii filmin çəkiləcəyi barədə söhbətlər dolaşırdı. Səhv etmiriksə, o dövrün mətbuatında həmin filmi də Ə.Mahmudbəyovun çəkəcəyi haqqında məlumatlar vardı. Ancaq bu film də çəkilmədi.
Kino ictimaiyyətində gəzən söz-söhbətlərə, mövcud olan qeyri-rəsmi məlumatlara görə, indiyə qədər Şah İsmayıl Xətai, Nadir şah Əfşar, Ağa Məhəmməd şah Qacar, Şah Abbas və başqa hökmdarlarımız barədə filmlərin çəkilməməsinin səbəbi İranın bu şəxsiyyətlər haqqında filmlər çəkilməsinə maneçilik törətməsidir. Deyilənə görə, Azərbaycan tərəfi bu mövzularda film çəkmək təşəbbüsünü ortaya qoyan kimi, İran tərəfi buna etiraz edir və bildirir ki, onlar Azərbaycan hökmdarları kimi deyil, İran hökmdarları kimi təqdim edilməlidirlər, əks halda, bu haqda film çəkə bilməzsiniz.
İranın Şah İsmayıl Xətai, Nadir şah Əfşar, Ağa Məhəmməd şah Qacar, Şah Abbas kimi hökmdarlarımızla bağlı filmlər çəkilməsinə mane olması nə dərəcədə real görünür?
Şamil Əliyev: “Bu haqda heç bir məlumatım yoxdur”
Tanınmış kinorejissor Şamil Əliyev “Bakı-Xəbər”ə bildirdi ki, bu məsələdə İranın hər hansı bir təsirinin olub-olmadığı haqqında məlumatı yoxdur. Rejissorun sözlərinə görə, o şəxsiyyətlər haqqında filmlərin çəkilməməsinin səbəbi İran faktorundan çox, ölkəmizdə film çəkmək üçün güclü maddi-texniki bazanın olmamasıdır. “Bilirsiniz, bu daha çox siyasi sferaya daxil olan insanların münasibət bildirməli olduğu, cavab verməli olduğu məsələdir. Mən bilmirəm ki, İran bu məsələdə bizə mane olub, ya olmayıb. Bu haqda heç bir məlumatım yoxdur. Şah İsmayıl Xətai, yaxud Nadir şah Əfşar haqqında film çəkmək niyə mümkün deyil? Bu yalnız istehsalat prosesinin ağırlığı və çətinliyi ilə bağlıdır. Azərbaycan kino sənayesi quruculuğu hələ özünün ilk addımlarını atmaq istəyir. Kino sənayesi əhatəli sahədir. Müasir dövrdə Azərbaycan kinosunun maddi-texniki bazası, insan resursları imkan vermir ki, o cür genişmiqyaslı, sanballı proyektlər təkbaşına həyata keçirilsin. Bundan ötrü hazırlaşmaq lazımdır. Mən rejissoram, sabah məni çağırıb desələr ki, Şah İsmayıl Xətai haqqında film çəkməlisən, mənim onlara ilk sualım bu olacaq ki, hansı bazada, kiminlə, necə çəkəcəyəm? Bu suallara kim cavab verəcək. Bu söhbətlər kifayət etdiyi üçün, mən onun siyasi tərəfinə baş vurmuram”.
O bildirdi ki, Rusiyada yaşayan azərbaycanlı məşhur kinossenarist Arif Əliyevi Azərbaycan Mədəniyyət Nazirliyi Şah İsmayıl Xətai haqqında çəkilməsi nəzərdə tutulan filmə ssenari yazmaq üçün dəvət edib, lakin sonra bu filmlə bağlı məsələ naməlum səbəblərdən qapadılıb. “Həmyerlimiz Arif Əliyev Rusiyada barmaqla sayılacaq peşəkar, istedadlı ssenari yazarlarından biridir. Onun ssenari müəllifi olduğu filmlər iki dəfə “Oskar” nominasiyasına çıxıb. Azərbaycanda hələ onun ssenarisi əsasında film çəkilməyib. O, Rusiyada “Yekaterina”, “I Pyotr” kimi filmlərin ssenari müəllifidir. Bu gün Rusiyada tələbat olan ssenari yazarlarından biridir. Məndə olan məlumata görə, Arif Əliyevi mədəniyyət nazirimiz hörmətli Əbülfəs Qarayev Şah İsmayıl Xətai layihəsilə bağlı bura dəvət etmişdi, bu filmə ssenari yazmaq işi ona həvalə edilmişdi. Layihə hazır idi. O özü bu barədə mənə danışıb. Dedi ki, mən hazır idim. Lakin sonra hansısa səbəbdən bu layihə alınmayıb. Hesab edirəm ki, bu filmin alınmaması bizdə maddi-texniki bazanın aşağı olması ilə bağlıdır” - deyə Ş.Əliyev vurğuladı.
Yunus Oğuz: “Əslində, belə bir məsələ yoxdur, bu, rejissorların bir bəhanəsidir”
“Nadir şah”, “Əmir Teymur” və digər tarixi əsərlərin müəllifi, yazıçı-dramaturq, “Olaylar” qəzetinin və eyniadlı informasiya agentliyinin rəhbəri Yunus Oğuz “Bakı-Xəbər”ə bildirdi ki, bu mövzularda filmlərin çəkilməməsində İran faktoru yoxdur, bu, bəzi rejissorların özlərini əziyyətə salmamaq üçün sadəcə bəhanədir. “Əslində, belə bir məsələ yoxdur, bu, rejissorların bir bəhanəsidir. Onlar filmləri çəksinlər və tarixi bəlgələri yazsınlar. Məsələn, Səfəvi dövlətinin hökmdarı Şah İsmayıl Xətai, yaxud Əfşar şahı Nadir şah və s. - o zaman İran padşahı olmayıb. Şah İsmayılın hökmdar olduğu dövlət Səfəvi dövlətidir, Nadir şahın dövləti isə Əfşar dövlətidir. Fakt budur ki, onlar öz dövlətlərini qurublar. Ağqoyunlularda Bayandur, Qaraqoyunlularda Qaraqoyun, Sacilərdə Saci Azərbaycan dövləti olub. Bu onların hamısının möhüründə də var. Sacilər dövlətinin adında Azərbaycan var. Bəzi rejissorlar bu iddianı irəli sürməklə yalan danışırlar. Məlumatıma görə, “Cavad xan” filmini montaj etmək üçün İrana apardılar və İran 1 milyon pul vermişdi deyə, İrana sərf etməyən hissələri götürdülər. Rəhmətlik Rövşən Almuradlı da bir söz deyə bilmədi. Ona görə də İranın bu məsələdə müəyyən qədər marağı var. Mənim özümə də təkliflər olunmuşdu ki, Nadir şahı Azərbaycan şahı kimi yox, İran şahı kimi yaz, sənin üçün nə istəyirsən edirik. Belə şeylər var. Mən də dedim o vaxt İran şahı vardı? Əvşar şahı vardı, o da azərbaycanlı idi. Azərbaycan rejissorları tam olaraq müstəqil şəkildə onlar haqqında film çəkə bilərlər”.
Azərbaycanda bu filmlərin çəkilməsi üçün maddi-texniki bazanın da olmadığı deyilir. Bu məsələyə gəlincə, Y.Oğuz qeyd etdi ki, Azərbaycanda bu gün film çəkmək üçün şərait də, maddi-texniki baza da var, sadəcə, rejissorlar işləməlidirlər. “Bizdə maddi-texniki baza var, təki istək olsun. Film çəkmək istəyən rejissor istəsə, maddi-texniki bazanı Türkiyədən də, Ukraynadan da, başqa ölkələrdən də gətirə bilər. Ola bilsin, bu filmlər dövlət sifarişi ilə çəkilərsə, dövlətlər bir-birinə etiraz edə bilərlər. İran rəsmi olaraq 1936-cı ildə o adı qazanıb, bizim dövlətə isə rəsmi olaraq 1918-ci ildə Azərbaycan adı verilib. Azərbaycan adı çox qədimdir. Hətta dövlətlərimiz, tarixi şəxsiyyətlərimiz bu adı daşıyıb”.
Y.Oğuz qeyd etdi ki, bu gün Azərbaycanda Azərbaycan şahları, hökmdarları, xanları haqqında bədii filmlər çəkilməlidir. “Bizim bu gün çox böyük hökmdarlarımızın çoxu haqqında filmimiz yoxdur. Nadir şah, Uzun Həsən, Atabəy Eldəniz, Şah İsmayıl, Əmir Teymur haqqında filmimiz varmı? Yoxdur. Bu bizim bədbəxtliyimizdir. Dövlət müstəqilliyimizin 28-ci ilini yaşayırıq, ancaq bizim tarixi filmlərimiz yoxdur. Son dövlər çəkilən bir-iki tarixi filmin də heç biri, təəssüflər olsun ki, Azərbaycanın bütövlüyünü göstərmir. Müəyyən bir məqamda “Cavad xan” göstərir, o da yarımçıqdır. Həmin filmdə Cavad xan ümumən Azərbaycan kontekstində göstərilmir. Onun yalnız Rusiyaya qarşı mübarizəsi göstərilir. O burada bir azərbaycançı kimi təqdim edilmir. Əslində, o vaxtlar azərbaycançılıq məsələsi yox idi. Həmin dönəmdə hətta din də arxa plana keçmişdi. Çünki 1815-ci ildən sonra din məsələsi bir az qabardıldı və XIX əsrin ortalarında bəhailər ortaya çıxdı. Çəkilən filmlərdə, bütövlükdə, xalqın ruhu göstərilir. Bu, “Cavad xan”da bir az var. Xalqımızın ruhunu ortalığa qoyan tarixi filmlərimiz yoxdur. Hətta Qarabağa aid də belə filmimiz yoxdur. Bu da təəssüf doğurur” - deyə Y.Oğuz qeyd etdi.
Məhərrəm Zülfüqarlı: “Bizim şahlarımız haqqında bədii-tarixi filmlər çəkməyimizə İran mane ola bilməz, çünki onların heç biri İran şahı deyil”
Tarix üzrə fəlsəfə doktoru Məhərrəm Zülfüqarlının da bildirdiyinə görə, bu mövzuda filmlərin çəkilməməsinə səbəb kimi İranın maneçilik törətdiyini demək həqiqəti əks etdirmir. “Bu məsələdə İran amilini qabartmaq yanlış məsələdir. Birincisi, adlarını qeyd etdiyiniz hökmdarlar haqqında filmlər çəkilməsinə Sovet dövründə də qadağa qoyulmuşdu. Məsələn, “Fətəli xan” filmi çəkilib, ancaq o sırf sovet ideologiyasına uyğun ekranlaşdırılıb. Hətta Babəki sosial bərabərlik uğrunda mübarizə apardığına görə kommunistlərlə eyniləşdirirdilər.
Nadir şaha gəlincə, deyim ki, bilirsiniz ki, Nadir şah II Təhmasibin dövründə dövlət zəifləyərkən Azərbaycan dövləti olan Səfəviləri ayaq üstünə qaldırdı. Osmanlıları, rusları və özbəkləri Azərbaycan ərazisindən çıxardı, dövlətin ərazilərini bərpa etdi, möhkəmlətdi. O, ruslara qarşı siyasət yürüdürdü, onlarla mübarizə aparırdı. Təbii ki, belə bir şəxsiyyət haqqında Sovet dövründə film çəkilməsinə icazə verilməzdi. Qaldı Qacarlara, onlara münasibətdə bu gün də Sovet dövründən qalma yanaşma var. Bu gün Gəncə xanı Cavad xan Ziyadoğlu-Qacarı qəhrəman hesab edirik, ancaq onun müttəfiqi, Azərbaycanın fəxri olan, xalqımızın qəhrəman oğlu Abbas Mirzəni, yaxud Qacarı işğalçı hesab edirik. Yəni bunu şüurlardan çıxarmaq mümkün deyil. Ola bilsin, Qacara, Nadir şaha, Abbas Mirzəyə və başqalarına münasibətdə bəzi rejissorlar sovet təfəkkürü ilə yanaşırlar. Bu baxımdan, onlar bu mövzuda film çəkmək istəmirlər. Hesab edirəm ki, bizim şahlarmız haqqında bədii-tarixi filmlər çəkməyimizə İran mane ola bilməz, çünki onların heç biri İran şahı deyil. Biz film çəkməyə cəhd göstərmirik. O vaxt Şah İsmayıl Xətai haqqında filmin çəkilməsi aktuallaşanda bu məsələ müzakirəyə çıxarıldı və ölkəmiz iki yerə bölündü, bir tərəf dedi ki, onun haqqında film çəkilməlidir, bir qisim insan isə böyük şəxsiyyətimizə məhəlli təfəkkürü ilə yanaşdılar. Dedilər ki, biz niyə Şah İsmayıl haqqında film çəkməliyik. Bunu deyənlər Azərbaycan tarixini bilməyənlərdir. Bu gün Azərbaycanda Şah İsmayıl, Nadir şah, Qacar, Abbas Mirzə haqqında bədii filmlər çəkilməlidir” - deyə M.Zülfüqarlı bildirdi.
İradə SARIYEVA
