Azərbaycanda arxeoloji qazıntılar artıq intensiv xarakter alıb. Hazırda respublikamızın müxtəlif bölgələrində Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının (AMEA) Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutunun əməkdaşları tərəfindən arxeoloji qazıntılar həyata keçirilir.
Hətta nüfuzlu xarici institutların təmsilçisi olan əcnəbi mütəxəssislər də Azərbaycanda aparılan arxeoloji qazıntılara cəlb edilir. Son dövrlər arxeoloji ekspedisiyalarda təmsil olunan mütəxəssislər tərəfindən müxtəlif dövrlərə aid olan abidələr, tikililər, binalar aşkar edilir. Arxeoloji materialların hansı dövrə aid olması və s. bağlı məsələlərin müəyyən edilməsi üçün həmin materiallardan nümunələr xaricdə fəaliyyət göstərən laboratoriyalara göndərilir. Gizlin deyil ki, arxeoloji materillardan xarici laboratoriyalara göndərilən nümunələr çox zaman lazımi səviyyədə müayinə olunmur.
Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutunun alimləri bizimlə söhbətdə bildirdilər ki, institutda xüsusi laboratoriyanın yaradılması məsələsi aidiyyəti qurumlar qarşısında qaldırılıb. Alimlər qeyd edirlər ki, burada müxtəlif istiqamətdə tədqiqatlar aparılması üçün laboratoriyanın yaradılmasına və mütəxəssislər yetişdirilməsinə ciddi ehtiyac var. Alimlərin bildirdiyinə görə, yaradılmasına zərurət olan laboratoriyaların nə dərəcədə effektiv olacağı hələlik sual altındadır. Onların sözlərinə görə, bu gün Türkiyə universitetlərindən birində radiokarbon analizi laboratoriyası var, lakin lazımi avadanlıqlar quraşdırılsa da, əməkhaqqının qənaətbəxş olmaması səbəbindən mütəxəssislər gəlib orada çalışmayıblar. Radiokarbon analiz laboratoriyasının hər iki ildən bir yenilənməyə, onun metodikasının təkmilləşdirilməsinə ehtiyacı olduğunu deyən alimlərin bildirdiyinə görə, bu da külli miqdarda vəsait tələb edir. Dünyanın bir sıra ölkələrində bütün texnologiyalarla və mütəxəssislərlə təchiz olunmuş laboratoriyaların olduğunu deyən alimlər qeyd edirlər ki, Azərbaycanda aparılan arxeoloji tədqiqatlar zamanı aşkarlanan materialların nümunələri əsasən İsrailə, Almaniyaya, Fransaya, Yaponiyaya, ABŞ-a göndərilir. Alimlərin bildirdiyinə görə, həmin ölkələrin bu sahədə inkişaf etmiş laboratoriyalarında çox böyük növbələr olur. Bu laboratoriyaların pullu olduğunu deyən alimlər qeyd edirlər ki, belə bir laboratoriyanın Azərbaycanda qurulması faydalı olar. Onlar hesab edirlər ki, bu bizim pulumuzun kənara axınının qarşısını alır. Onlar qeyd edirlər ki, bu laboratoriyanın Arxeologiya və Etnoqrafiya, yaxud digər aidiyyəti institutlarda qurulması üçün böyük məbləğdə maliyyə tələb olunur. Bu laboratoriyalar elə qurulmalıdır ki, həm öz ölkəmizdə aparılan işlərə təkan versin, həm də ona qoyulan maliyyə itməsin.
Alimlər deyirlər ki, Azərbaycan tərəfdən hansısa xarici ölkə laboratoriyasına göndərilən radiokarbon analizlərin həcmi 5-10 qram həcmində məmulatlar olur. Bunun hansısa tapıntılardan nümunə olduğunu deyən alimlərin sözlərinə görə, bu, insan, heyvan sümükləri, eləcə də yanmış ağac qalıqları olur. Alimlər onu da bildirdilər ki, fiziki, kimyəvi analalizlər məsələsində bizdə ciddi problemlər var.
Alimlərin sözlərinə görə, bu gün Azərbaycanda paleogenetika sahəsində də ciddi mütəxəssis qıtlığı var. Onlar deyirlər ki, bu sahə üzrə mütəxəssisə ehtiyac var. Onlar hesab edirlər ki, əcnəbi genetiklər tədqiqat aparır, lakin bəzən görürsən elə şeylər yazırlar, onlar tarixi faktlarla üst-üstə düşmür, uzlaşmır. Onların bir çox hallarda siyasi motivlərdən istifadə edərək bundan sui-istifadə yol verdiklərini deyən müsahiblərimizin fikrincə, bu sahədə milli kadrlarımızın yetişdirilməsi lazımdır.
AMEA-nın Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutunun direktor müavini Nəcəf Müseyibli “Bakı-Xəbər”ə “hazırda bu istiqamətdə işlər aparılır. Bizim institutda belə bir laboratoriyanın qurulması gündəmdədir. Yəqin ki, yaxın dövrlərdə yaradılacaq”-deyə bildirdi.
İradə SARIYEVA
