“Türkoloji Qurultayın keçirilməsi üçün böyük zəhmət çəkən, təşəbbüs göstərən Mirzə Cəlili 1926-cı ildə Bakıda keçirilən I Türkoloji Qurultaya dəvət etməyiblər”
Azərbaycan ədəbiyyatı tarixində, ictimai-fəlsəfi fikrində elə böyük simalar, ədiblər var ki, onların irsi milli dəyərlər sisteminin formalaşmasında xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Cəlil Məmmədquluzadə (Mirzə Cəlil) bu mənada ön sıralarda dayanır.
Bu il Azərbaycan ədəbiyyatının görkəmli nümayəndəsi, böyük yazıçı, dramaturq, publisist və ictimai xadim Cəlil Məmmədquluzadənin anadan olmasının 150 illiyi tamam olur. Cəlil Məmmədquluzadənin 150 illiyinin qeyd edilməsi üçün Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev Sərəncam imzalayıb. Prezident Sərəncamı ilə dahi söz ustadının, ictimai, ədəbi-mədəni fikir tariximizdə əvəzsiz yeri olan “Molla Nəsrəddin” jurnalının yaradıcısı və baş redaktoru Cəlil Məmmədquluzadənin 150 illik yubileyinin qeyd edilməsi həqiqətən də ölkəmizin mədəni həyatında böyük hadisədir.
Cəlil Məmmədquluzadə və milli dəyərlər sistemi...
Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetinin kafedra müdiri, professor Buludxan Xəlilov “Bakı-Xəbər”ə bildirdi ki, C.Məmmədquluzadə Azərbaycanın ədəbi-bədii fikir tarixində xüsusi bir mərhələ təşkil edir. “Ona görə ki, Cəlil Məmmədquluzadə həm ədəbiyyatımızın istiqamətlərinin, həm də bədii düşüncəmizin kriteriyalarının müəyyənləşdirilməsində özünəməxsus üslubu olan sənətkardır. Bu səbəbdən də, onun yaradıcılığı, şəxsiyyəti həmişə aktualdır. Həyatımızın müxtəlif sahələrində Mirzə Cəlilin üslubuna hər zaman ehtiyac hiss edirik. Bu mənada ki, onun üslubu bizi tərəqqiyə, inkişafa, müasirliyə, sivilizasiyaya aparır. Onun dünyaya gəlməsindən 150 il keçir, ancaq problemlər öz aktuallığını qoruyub saxlayır. Görürsüz, o həmişə bizim müasirimizdir, bizimlədir, onun düşüncəsi xalqın problemləri ilə nəfəs alır. Azərbaycan xalqının duyğu və düşüncəsini, problemlərini Mirzə Cəlil qədər duyub düşünən, hiss edən sənətkarlar çox azdır. Ümumiyyətlə, hər bir ədibimizin ədəbiyyat tarixində öz yeri var. Ancaq Mirzə Cəlilin yeri ondan ibarətdi ki, harada Azərbaycan xalqı varsa, orada Mirzə Cəlil istəyi, Mirzə Cəlil yanğısı var. Çünki o, xalqın nicatı, inkişafı, səadəti naminə ürək yanğısı ilə öz əsərlərini, felyetonlarını yazıb. Onun əsərlərini hansı dövrdə oxumağımızdan asılı olmayaraq, orada Azərbaycan xalqının problemlərini görürük. Ana dili ilə, mənəviyyatla bağlı problemlər Mirzə Cəlilin əsərlərinin, felyetonlarının obyekti olub. Onun dramaturgiyasını götürək, toxunduğu məsələlərin aktuallığını gördükdə elə bilirik ki, bu əsərləri bu gün yazıb. Çünki o, həmişə xalqın içində, yanında olub. Bunun bir səbəbi də Mirzə Cəlilin dünyaya gəldiyi mühitlə bağlıdır. Yəni o, dindar bir ailədə doğulub. Bu böyük şəxsiyyət həm dinin nə olduğunu bilib, eyni zamanda da, yalnız dini dəyərlərə söykənməklə inkişaf etməyin mümkün olmadığını görə bilib. Ona görə də, o, əsərlərində göstərirdi ki, dini dəyərlərə sahib olmaqla yanaşı, müasir dünyanın tələbləri ilə də ayaqlaşmaq lazımdır. O, Qori Müəllimlər Seminariyasının məzunu idi və burada yeni dünyagörüşü əldə etmişdi, rus dilində mükəmməl danışmağı bacarırdı. Ancaq bununla yanaşı, Azərbaycan dilinin tətbiq edilməsini tələb edib. Ana dilimizin işləkliyinin aktuallığını öz yazılarında qeyd edib. Dediklərimizə elə ədibin “Anamın kitabı” əsəri bir örnəkdir. O burada ana dilimizlə bağlı çox ciddi məsələləri aktuallaşdırıb. “Anamın kitabı”nda o, məsələni çox aydın şəkildə qoyur. Biz nə qədər müasirləşsək də, inkişaf etsək də, hansısa xarici ölkələrdə təhsil alsaq da, ilk növbədə Azərbaycan ziyalısı olmalıyıq, ana dilimizi qorumalıyıq, xalqımızın problemlərini düşünməliyik. Biz təhsil aldığımız ölkələrin düşüncəsini, qayğılarını öz ölkəmizə gətirə bilmərik və Azərbaycanın maraqları bütün bunların fövqündə dayanmalıdır. Yəni Mirzə Cəlil kimi Azərbaycançılıq ideologiyasını təbliğ edən, əməlində göstərən sənətkarlar çox azdır. Bu gün Azərbaycançılıq ideologiyası Azərbaycana daha çox lazımdır və bu ideologiyanın təntənəsində Mirzə Cəlil yaradıcılığı çox aktualdır. Böyük ədib, ictimai xadim Mirzə Cəlil Azərbaycanın milli-mənəvi dəyərlər sisteminin formalaşmasında əhəmiyyətli rol oynayıb”.
“Azərbaycanın latın qrafikalı əlifbaya keçməsi istiqamətində Mirzə Cəlil qədər mübarizə aparan insan olmayıb”
B.Xəlilovun sözlərinə görə, onun bütün əsərlərində Azərbaycançılıq ideologiyası var. Bunun da böyük ədibin Azərbaycan xalqının problemlərini dərindən bilməsi ilə əlaqədar olduğunu deyən B.Xəlilovun fikrincə, M.Cəlil öz əsərlərində problemlərdən çıxış yollarını da göstərib. M.Cəlilin Azərbaycan xalqını hər zaman ayıq-sayıqlığa, Vətəninə, dininə, dilinə, adət-ənənələrinə sadiq qalmağa dəvət etdiyini qeyd edən müsahibimizin sözlərinə görə, bu baxımdan, Mirzə Cəlil yaradıcılığı bizə gərəkdir. “Prezident İlham Əliyevin Cəlil Məmmədquluzadənin 150 illik yubileyinin keçirilməsi ilə bağlı Sərəncam imzalaması təsadüfi deyil. Çünki biz dəyərlərimizə söykənməklə dəyərlərimizi inkişaf etdiririk. Mirzə Cəlil ən böyük dəyərə çevrilən klassiklərimizdən biridir. O, əlifbamızın tarixində əvəzsiz rol oynayıb. Azərbaycanın latın qrafikalı əlifbaya keçməsi istiqamətində Mirzə Cəlil qədər mübarizə aparan insan olmayıb. Yeri gəlmişkən deyim ki, onun bu sahədəki xidmətləri çox az tədqiq olunub. Məsələn, Bakıda I Türkoloji Qurultayın çağırılması ilə bağlı Mirzə Cəlilin müxtəlif türk xalqlarının yaşadığı ərazilərə getməsi, onlarla maarifləndirici söhbətlər aparması çox gərgin bir zəhmət hesabına baş verib. Mirzə Cəlil Səməd Ağamalıoğlu və Bəkir Çobanzadə ilə birgə latın qrafikalı əlifbaya keçməklə bağlı Krım və Türküstan ellərinə gedib çıxıb. O, Bakıda Türkoloji Qurultayın keçirilməsini istəyirdi və bu istiqamətdə fəaliyyətini davam etdirirdi. Türkoloji Qurultayın keçirilməsi üçün böyük zəhmət çəkən, təşəbbüs göstərən Mirzə Cəlili 1926-cı ildə Bakıda keçirilən I Türkoloji Qurultaya dəvət etməyiblər. Həmin dövrdə Cəlil Məmmədquluzadəyə qısqanc münasibət bəsləyənlər vardı və bu qısqanclığın ucbatından o, I Türkoloji Qurultayıda iştirak etməyib. O, buna baxmayaraq, əlifba məsələsində ən böyük islahatçı olub. Bu gün latın qrafikalı əlifbaya keçmişik, müasirləşmək, türk xalqları ilə birləşmək istəyirik. Mirzə Cəlil Azərbaycançı olduğu qədər də türkçü olub. Demək istəyirəm ki, o, türk xalqlarının dil, milli-mənəvi dəyərlər istiqamətində birləşməsinin tərəfdarı olub. Ona görə də, Sərəncamın tələblərindən irəli gələrək Cəlil Məmmədquluzadə yaradıcılığı, əsərləri, felyetonları yenidən latın qrafikası ilə nəşr edilməlidir. Çünki gənc nəsil onun əsərlərini dönə-dönə oxumalıdır. Biz onu dəfələrlə oxumaqla milli kimliyimizi, tariximizi dərk edirik. Mirzə Cəlilin özü böyük bir tarixdir. Ona görə ki, biz onun yaradıcılığını oxumaqla həm də tariximizi öyrənirik. O, tariximizi yaxşı bilən bir Azərbaycanşünas, tarixşünas yazıçımız olub. Biz onu ona görə çox sevirik ki, o təkcə öz bədii düşüncəsini ortaya qoymayıb, bədii düşüncəsinin içində xalqımızın tarixini ortaya qoya bilib. Mirzə Cəlili hansı tərəfdən tədqiq edib araşdırsaq görərik ki, ona bütün zamanlarda ehtiyacımız var”-deyə bildirən B.Xəlilov qeyd etdi ki, o həmişə bizim çağdaşımızdır.
“Cəlil Məmmədquluzadə dünyanın ən böyük, ən layiqli “Nobel” mükafatçılarından biri ola bilər”
Azərbaycan dövlətinin gücünün müasir gənclikdən çox asılı olduğunu deyən B.Xəlilov hesab edir ki, gəncliyi Azərbaycançılıq məfkurəsi istiqamətində təlimləndirmək, təribiyələndirmək, maarifləndirmək lazımdır. Bu səbəbdən də, Mirzə Cəlil yaradıcılığının aktuallığını bir daha gündəmə gətirmək lazımdır. “Hesab edirəm ki, Prezidentin bu Sərəncamı ziyalılara bir mesajdır. Bu mesaj ondan ibarətdir ki, ziyalılar, ədəbiyyatşünaslar, dilçilər, tarixçilər - hər kəs öz sahəsində Mirzə Cəlil irsini gənc nəslə öyrətməyə çalışmalıdır. Onun tədqiq olunmayan felyetonlarını, əsərlərini tədqiqata cəlb etmək lazımdır. Digər bir məsələyə də toxunmaq istəyirəm. Ədəbiyyatşünaslarımızın və dilçilərimizin Mirzə Cəlillə bağlı xeyli xidmətləri olub. Ancaq bu xidmətlərin bir hissəsi Sovetlər dönəminə təsadüf edib. Mirzə Cəlil elə bir tale yaşayıb ki, o tam olaraq öz qiymətini, dəyərini almayıb. Burada Sovet ideologiyası da az rol oynamayıb. Ona görə də, biz müstəqil Azərbaycanın tədqiqatçıları, ədəbiyyatşünasları, dilçiləri olaraq dövlətimizin siyasəti, ideologiyası, Azərbaycançılıq məfkurəsinin tələbləri istiqamətində Cəlil Məmmədquluzadəni yenidən tədqiq edib öyrənməliyik. Belə hesab etməyək ki, onun yaradıcılığını incəliyinə qədər öyrənmişik, xeyr, belə deyil. Biz onu öyrənmişik, ancaq bugünkü Azərbaycanın tələbləri istiqamətində öyrənməmişik. Onun irsini yenidən öyrənməklə bu böyük şəxsiyyəti bir daha cəmiyyətə tanıdacağıq. Bu gün, həmçinin, Cəlil Məmmədquluzadə irsini dünyaya tanıtmalıyıq. 150 illik yubileyi çərçivəsində onun əsərlərini müxtəlif xarici dillərə tərcümə edib yaymalıyıq. Bunu da etiraf edirəm ki, Cəlil Məmmədquluzadə dünyanın ən böyük, ən layiqli “Nobel” mükafatçılarından biri ola bilər. Düzdür, bizim yazıçı və şairlərimizin “Nobel” mükafatı alması üçün qarşılarında böyük bariyerlər var. Ancaq dünyada ədəbiyyat üzrə “Nobel” mükafatı yazıçıların yaradıcılığı ilə Mirzə Cəlilin yaradıcılığını müqayisə etsək onun yaradıcılığı heç də onlardan geri qalmır. Yəni Mirzə Cəlili bir düşüncə sahibi olaraq Azərbaycan hüdudlarından kənara çıxaraq və dünya insanlarını düşündürək. Bu da Mirzə Cəlilin böyüklüyü deməkdir”-deyə B.Xəlilov qeyd etdi.
O vurğuladı ki, 2019-cu il Prezident İlham Əliyevin dahi şəxsiyyətlərimizin yubileylərinin keçirilməsilə bağlı verdiyi Sərəncamlarla yubileylər ili kimi xarakterizə olunur. Bu hadisələrin Azərbaycan cəmiyyəti üçün bir mesaj olduğunu deyən B.Xəlilovun fikrincə, bu onu təlqin edir ki, xalqımız bir daha öz dəyərlərini qiymətləndirsin, onlara dəyər versin. O, həmçinin qeyd etdi ki, bu həm də bizə Mirzə Cəlil yaradıcılığının mahiyyətini gənc nəslə çatdırmaq imkanı verir.
İradə SARIYEVA
