Aşıq sənəti türk xalqına məxsusdur. Bu sənətin yaradıcısı da, daşıyıcısı da türk millətidir. Ermənilər Cənubi Qafqaz ərazisinə köçürüldükdən sonra aşıq sənətinə qarşı da iddialar irəli sürməyə başlayıblar. Xüsusən də alban xristian kilsəsi Qriqoryan kilsəsinə tabe olduqdan sonra ermənilər bütün türk, alban mənşəli xristian aşıqları erməniləşdirməyə başlayıb.
Bu gün onlarla xristian aşıq var ki, dünyaya "erməni aşığı" kimi təqdim edilir. Halbuki, ermənilərdə tarixən aşıq olmayıb. Sadəcə, onlar tarixən türklərin əlinin altında yaşadıqları üçün müəyyən sənətləri oğurlayıblar. Onlarda açığa "qusan" deyilir. Bizdə isə aşığa tarixən ozan deyilib. Ola bilsin ki, onlar ozanı "qusan" ediblər.
Bir məlumata görə, xristian türk aşıqların sayı həddən artıq çox olub və onların hamısını da ermənilər öz adlarına çıxıblar. Ozan mədəniyyətinə yad olan ermənilər aşıq sənəti mənsublarına qarşı da iddialar irəli sürməyə başlayıblar.
Doğrudur, burda bizim tədqiqatçıların da günahı olub. Bu mənada ki, türk xristian aşıqları erməniləşdirmək üçün haylara şərait yaradıblar, onların saxtakarlığının qarşısını almayıblar. Nəticədə də həm Şimali, həm Cənubi, həm Gürcüstan, Dağıstan, indiki Ermənistan, həm də Türkiyə ərazisində yaşamış xristian aşıqları "erməni aşıqları" kimi bütün aidiyyəti sənədlərə salıblar, onlardan elmi işlər yazıblar.
"Qərbi Azərbaycan mədəniyyəti" rubrikasında türk xalqına mənsub xristian aşıqlar haqda danışacağıq.
AMEA-nın Nəsimi adına Dilçilik İnstitutunun şöbə müdiri, filologiya elmləri doktoru, dilçi İlhami Cəfərsoylu türkdilli xristian aşıqlar barədə qısa məlumatda bildirir: "Əkbər İrəvanlının 1958-ci ildə nəşr olunan kitabında əlli-altmış türkdilli erməni aşığının yaradıcılığı haqqında məlumat verilir. Əslində onların çoxu erməni deyildi, xristian qıpçaqlar, peçeneqlər, berendeylər idi. Diqqəti çəkən adlardan biri Ər Tun adıdır. Kitabda o ad Artun, Artunoğlu formasında verilib. Ermənilər indi Artun adını Arutyun şəklinə salıblar ki, tanınmaz olsun. Ar ər, igid, tun ilk deməkdir. Mahmud Kaşğari yazır ki, türklər atanın ilk oğluna Tun oğul deyirlər. Türkiyədə unudulmuş tun sözü dövlət dilinə qaytarıldı. İlk və ən aşağı rütbəli generala tun general deyirlər..."
Aşıq sənəti ilə bağlı bəzi mənbələrdə və məqalələrdə vurğulanır ki, aşıqlar arasında xristian dininə mənsub türklər də olub ki, biz zaman-zaman onlardan söhbət açmamışıq, bu sənətkarları lazımı səviyyədə təbliğ etməmişik. Hətta aşıq sənətini araşdıranların içində belə, bu aşıqlardan xəbərsiz olanlar da var.
Məlumatlara görə, Sayat Nova (Sayat Nəva ) başda olmaqla onlarla türk xristian aşıq var. Bunlardan Qul Eğaz, Qul Hovannes, Turab Dədə, Hostikoğlu, Miskin Burcu, Aşıq İzani, Aşıq Vartan, Kökəbi, aşıq Civan, Bidari, Sərvəri, Boyabatlı aşıq Armani, Abdi, Harbi, Fakiri, Gənioğlu, İzani, Kalust Dedeyan, Lutfi, Mahcubi, Maklubi, Meydani, Nadiri, Nasibi, Seruni, Ziyneti, Qul Abdi, Agahi, Aşki, Bahari, Bəyoğlu, Cəmali, Ceyhuni, Coşkuni, Cudayi, Dildari, Əlbəndi, Gülşəni, Haqqı, Həkim Sarkis, İqrari, İrfani, Lisani, Lutfi, Mərcani, Nadiri, Pərişan, Pərvanə, Səbri, Sadayi, Sevdayi, Şirin, Zəri, Zəki, Zikri, Zülali, Aşıq Doni, Qəssaboğlu, Musesoğlu, Dəllək Murat, Məcnun, Diyarbəkirli Mesihi Erməni, Aşıq Samvel, aşıq Yervand, Zehri, Atəş, Fitri, Çırağı, Yetim Oğlan, Ərzurumlu Nidayi, Keşişoğlu Mkrtıç, Keşişoğlu Minas, Keşişoğlu Melkon, Yoncalı Keşişoğlu, Çardaklı Keşişoğlu, Misgin Stepan, Voskanoğlu, Gavretli, Talaloğlu, Zülaloğlu, Məlul, Avak, Şerom, Həyat, Arazlı Sarkis, Sezayı, Avazi, Gərdişti, Şamaxılı Zərgər, Bədel, İrəvanlı aşıq Şirin, Gəncəli Misgin Burcu, Sərdaroğlu, Çərkəzoğlu, Əzbər Adam, Artunoğlu, Bünyadoğlu, Cahiloğlan, Nirani, aşıq Seyran, Gümrülü aşıq Bave, Rumani, Şakiri, Əmir kimi aşıqlar var ki, tədqiqatçılara görə, onların qoşmaları dillər əzbəridir. Maraqlıdır ki, tədqiqatlar zamanı məlum olub ki, bu aşıqların həqiqi etnik kimliyi, unikal sənəti, onların mənsub olduqları mühitlər, bir çoxunun isə sufi cərəyanlara bağlılıqları mövcud olub.
Təbii, bəzi ermənilər olub ki, Azərbaycan aşıqlarının yanında bu sənətə maraq göstəriblər, amma bu o anlama gəlmir ki, aşıq sənəti onlara məxsusdur.
Yeri gəlmişkən, Qarabağdakı bütün alban xristian şair və aşıqları da ermənilər çoxdan erməniləşdiriblər. Azərbaycan dilində qoşma və digər aşıq şeiri şəklində nümunələr yaradan Mirzəcan Mədətov da xristian türk şairidir ki, onu da ermənilər mənimsəyib.
AMEA-nın Folkor və digər tədqiqat institutları, ayrı-ayrı mütəxəsislər bu məsələnin izinə düşməli və xristian türk aşıqları erməni kimliyindən xilas etməlidir. Çünki buna ciddi ehtiyac var. O aşıqların milli kimliyi özlərinə qaytarılmalıdır...
İradə SARIYEVA
