Bu gün dünyanın ayrı-ayrı populyar muzeylərində, kitabxanalarında, arxiv şəxsi kolleksiyalarda Azərbaycan xalqının maddi və qeyri-maddi mədəni irsinə aid eksponatlar sərgilənir. Bura xalçalarımız da, arxeoloji materiallar da, qədim əlyazmalar da, bizə məlum olan və olmayan mədəni irs nümunələri də daxildir.
İngiltərənin, Almaniyanın, ABŞ-ın, Fransanın, Rusiyanın, Gürcüstanın və başqa ölkələrin muzeylərinin bənzərsiz inciləri olan Azərbaycanın irs nümunələrini, çox təəssüflər olsun ki, ölkəmizə qaytara bilmirik. Bildiyimiz qədər, dövlətin aidiyyəti qurumları buna cəhdlər ediblər, lakin müxtəlif yollarla ölkəmizdən qoparılıb qürbətlərə daşınan irs nümunələrimizi yenidən ölkəmizə qaytara bilməmişik. Hazırda Böyük Britaniyada saxlanılan irs nümunələrimizin biri də Şeyx Səfi xalçasıdır ki, onun Azərbaycana gətirilməsi məsələsi aktuallaşıb. İddialara görə, Azərbaycanın bu xalçanı gətirməsinə İran tərəfi mane olur. Bəli, bir əsrdən çoxdur ki, Şeyx Səfi xalçası Böyük Britaniyanın “Viktoriya və Albert” muzeyində eksponat kimi saxlanılır. “Səkkizinci möcüzə” adını daşıyan Şeyx Səfi xalçasını ölkəmizə nə vaxtsa gətirə bilərikmi? Ümumiyyətlə, gətirə bilərikmi? Bu məsələdə İran nə üçün bizə mane olmalıdır ki? Şeyx Səfi xalçasının tarixi barədə qısa məlumat verən tarixçi ekspert Elmar Həsənlinin sözlərinə görə, Şeyx Səfi xalçası 1539-cu ildə Şah Təhmasibinin dövründə Şeyx Səfi məqbərəsində toxunub. “Bir milyon ilmədən istifadə olunub. 56 metr kvadrat ərazini əhatə edir ki, dünyada bu böyüklükdə digər bir xalçaya rast gəlmək qeyri-mümkündür.
İkinci bir məsələ ondan ibarətdir ki, 1891-ci ildə həmin məqbərənin təmiri və bərpası xərcləri ortaya çıxdıqda pul tapılmır. Hal belə olduqda ingilislər həmin məqbərənin din xadimləri ilə əlaqə qururlar. Belə ki, onlar təmir pulu üçün xalçanı ingilislərə satmalı olurlar. Xalçanı almaq üçün “Viktoriya və Albert” muzeyinin rəhbəri Morris adında bir şəxs londonlulara müraciət edir və 2000 funt sterlinq yığılır”.
Elmar Həsənli hesab edir ki, Şeyx Səfi xalçasının Azərbaycana gətirilməməsində başlıca faktor İrandır: “Problem ərazimizin iki yerə bölünməsindən irəli gəlir. Təbrizə İranın iddiası, həmin əraziləri və mədəni irsini özününkü hesab etməsi bu xalçanın Azərbaycana gətirilməsi ehtimallarını əngəlləyir”.
Ekspert sonda qeyd edib ki, məsələnin həlli ilə bağlı istənilən halda Azərbaycan mənəvi varis kimi mübarizəsini davam etdirə bilər.
“Düşünrəm ki, Şeyx Səfi xalçasının Azərbaycana gətirilməsi mümkündür”
Tarix üzrə fəlsəfə doktoru, dosent Mübariz Ağalarlı ilk növbədə qeyd etdi ki, Şeyx Səfi xalçası Azərbaycan incəsənətində özünəməxsus yeri olan bir sənət nümunəsidir. “Şeyx Səfi xalçası 1539-cu ildə Azərbaycan-Səfəvi hökmdarı Şah Təhmasibin sifarişi ilə Şeyx Səfi məscidi üçün toxunan bir xalçadır. Olduqca unikal, maraqlı bir kompleks şəkildə olan incəsənət nümunəsidir. Məlumdur ki, o xalçanın uzunluğu10 metr yarım, eni isə 5, 3 metrdir. Belə götürdükdə, bu xalçanın 56 kvadrat metrdən bir az artıq sahəsi var. Təbii ki, bu olduqca qiymətli bir xalçadır. 1891-ci Şeyx Səfi türbəsini təmir etmək zərurəti yarananda bu türbənin ruhanı başçısı, təəssüflər olsun ki, türbədən iki xalça satmaq məcburiyyətində qalır. Bu xalçanın biri elə məhz Şeyx Səfi xalçası idi. Şeyx Səfi xalçası 1891-ci ildə İranda fəaliyət göstərən Vinset Robinson şirkətində satılır və Londona aparılır. Bu xalça “Viktoriya və Albert” muzeyində unikal incəsənət nümunələrindən biri kimi saxlanılır. Təsəvvür edin ki, bu nə qədər qiymətli xalçadırsa onu məhz 1893-cü ildə satışa çıxarıblar, lakin İngiltərədən çıxarılmaması naminə pul toplanılır ki, bu xalçanı başqa ölkə almasın, o, İngiltərədə qalsın. “Viktoriya və Albert” muzeyində qalır. Bu gün də oradadır. Azərbaycan mədəniyyətinin, incəsənətinin əvəzolunaz nümunələrindən biridir. Təbii ki, bu xalçanın Azərbaycana qaytarılması ilə bağlı təşəbbüslər birmənalı olaraq dəstəklənməlidir. Bu ideya varsa, artıq bunun həyata keçirilməsi istiqamətində müəyyən işlər görülürsə bu olduqca təqdirlayiqdir. Azərbaycan cəmiyyəti olaraq bu ideya müdafiə olunmalıdır, ictimailəşməlidir. Hesab edirəm ki, bu bir tərəfdən Şeyx Səfi xalçasının Azərbaycana qaytarılması imkanlarını artıra bilər, digər tərəfdən də Azərbaycan xalqı şimallı-cənublu ümumazərbaycan mədəniyyətinin, dəyərlərinin nə qədər qiymətli olduğunu bir daha öyrənər. Bugünkü gün Azərbaycan cəmiyyətinin böyük bir hissəsinin mədəniyyət nümunələrimizin çoxundan xəbəri yoxdur. Xüsusən də Cənubi Azərbaycanda olanlardan xəbərsizdirlər. Bu məsələnin gündəmə gətirilməsi Azərbaycan cəmiyyətinə mənəvi-ideoloji mesaj verə bilər. Düşünürəm ki, Şeyx Səfi xalçasının Azərbaycana gətirilməsi mümkündür. Çünki bu xalça sırf Azərbaycanın mədəniyyət nümunəsidir, xalqımıza məxsusdur. Bizim həm siyasi, həm iqtisadi, həm də digər baxımdan Böyük Britaniya ilə çox gözəl əlaqələrimiz var. Bu əlaqələr də yüksələn xətlə günü-gündən inkişaf etdiyi üçün, fikrimcə, bu sahədə davamlı iş aparılarsa, əminəm ki, hansısa maddi qarşılıq əsasında bu xalça Azərbaycana qaytarıla bilər. Razılaşma əsasında ən azından bu xalçanı alıb geri qaytara bilərik. Bu mümkündür”.
M.Ağalarlının sözlərinə görə, bu məsələyə İranın etiraz etməsinə, mane olmasına gəlincə, əgər gerçəkdən belədirsə, bu yolverilməzdir. “Əgər İranın belə bir davranışı, cəhdi varsa onu yolverilməz sayıram. Hazırda Şeyx Səfi türbəsi və onun nümunələri Ərdəbil şəhərindədir. Ərdəbil də müasir dövrdə İran coğrafiyası daxilindədir, bu ölkənin hüdudlarına daxildir. Təbii ki, 1530-cu illərə baxdıqda həmin dövrdə İran adlı bir dövlət, yaxud da “İran şəhəri Ərdəbil” adlı bir anlayış yox idi. O dövrdə Azərbaycan Səfəvi dövləti idi və o dövlətin şəhərlərindən biri də Ərdəbil idi. Bu xalçanı toxutduran da Azərbaycan hökmdarı Şah Təhmasib idi. Bu nə deməkdir? Bu o deməkdir ki, Şeyx Səfi xalçası Azərbaycan xalqının, mənəviyyatının, incəsənətinin, dəyərlərinin şah əsərlərindən biridir. Şeyx Səfi xalçası Azərbaycan xalqının ortaya çıxardığı bir mənəviyyat-mədəniyyət nümunəsdir. Bu mədəniyyət-mənəviyyat nümunəsinin isə iranlılara, farslara heç bir aidiyyatı yoxdur. Çünki Şeyx Səfi xalçası siyasi miras deyil ki, İran onun Britaniyadan Azərbaycana gətirilməsinə də etiraz edə, heç buna əsası da yoxdur. Bu xalça bir mədəni, mənəvi mirasdır, bir incəsənət nümunəsidir. Təbii ki, bu mirasın da daşıyıcıları biz olduğumuz üçün bu xalça azərbaycanlılara aiddir” - deyə bildirən M.Ağalarlının sözlərinə görə, digər tərəfdən də, dünya azərbaycanlılarının yeganə müstəqil dövləti Azərbaycan Respublikasıdır. Bu da o deməkdir ki, dünya azərbaycanlılarının adından müstəqil dövlət olaraq Azərbaycan danışa bilər deyən M.Ağalarlı hesab edir ki, Şuşa Qurultayında da bu məsələ hüquqi və siyasi baxımdan təsbit olundu. “Bu göstərdi ki, bəli, dünya Azərbaycanlılarının siyasi mərkəzi, dövləti Azərbaycan Respublikasıdır” - deyə tarixçi alim bildirdi.
İradə SARIYEVA
