Bu gün dinamik inkiaşf yolundakı ölkələr üçün maraq dairəsində olan məsələlərdən biri də daimi və fasiləsiz enerji mənbələri yaratmaqdır. Belə mənbələrdən biri qismində atom elektrik stansiyası (AES) çıxış edir.
Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, Azərbaycanın qonşularından Gürcüstan istisna olmaqla, digər ölkələr belə stansiyalardan istifadə edir. Düzdür, yalnız Türkiyədə belə stansiyanın tikintisi hələ reallaşır. Qeyd edək ki, Rusiyanın layihəsi əsasında Türkiyədə tikilən “Akkuyu” AES-in ilk fazasının 2023-cü ilin yazında istifadə verilməsi nəzərdə tutulur. Rusiya-Türkiyə hökumətlərarası saziş 2010-cu ildə imzalanıb. Layihənin dəyəri 20 milyard dollardır. Türkiyə ölkənin Sinop bölgəsində də atom elektrik stansiyası tikmək niyyətindədir. Elə Gürcüstandada bu xüsusda müxtəlif ölkələrəd danışıqlar aparılır. İran, Ermənistan, Rusiya isə çoxdan belə stansiyalardan istfiadə edir. Ölkədə baş verən son enerji qəzasından sonra Azərbaycanda da belə stansiyanın inşası barədə fikirlər səslənir. Rusiya Elmlər Akademiyasının İqtisad İnstitutunun elmi əməkdaşı Aleksandr Karavayev məsələ ilə bağlı "Sputnik Azərbaycan" portalına maraqlı açıqlamalar verib. "Azərbaycan İstilik Elektrik Stansiyası"nda qəza ilə əlaqədar Karavayev hesab edir ki, Azərbaycan öz ərazisində atom elektrik stansiyası tikməlidir. Onun fikrincə, bu, dövlət üçün strateji cəhətdən sərfəli olacaq.
Ekspert qeyd edib ki, Azərbaycan texnologiya və iqtisadi inkişafa görə dünyanın ilk iyirmi ölkəsinin sırasına düşmək istəyirsə, nəzərə almalıdır ki, bütün dünya liderləri iqtisadi və sənaye inkişafının hərəkətverici qüvvələrindən biri kimi məhz nüvə energetikasını seçib: "Aydındır ki, bu, yeni iş yerləri açmaq baxımından bir çox sahələrin mütəxəssislərini bir yerə toplamağa imkan verən alternativ energetikanın inkişafını ləğv etmir. AES-də bir yer (söhbət bir neçə reaktor bloku olan bir AES-in istismarından gedir), "Rosatom"un qiymətləndirməsinə görə, oxşar sahələrdəki 10 iş yeri deməkdir".
O xatırladıb ki, Azərbaycanda artıq Milli Nüvə Tədqiqatları Mərkəzi mövcuddur, demək dövlət bu istiqamətdə hansısa addımları artıq atıb: "Deməli, AES boş yerdə yaradılmayacaq. Bundan əlavə, Azərbaycanda AES qurulması ölkənin dünyanın iqtisadi liderləri ilə yaxınlaşması üçün əlavə amil ola bilər. Yəni bu, prosesdə mütləq iştirak edəcək Rusiya (nüvə texnologiyaları üzrə dünyanın əsas ixracatçılarından biri) və yüksək texnologiya şirkətləri ilə Azərbaycanın kifayət qədər uzunmüddətli əlaqələri olan Fransa ilə əlavə qarşılıqlı fəaliyyət xətti olacaq. Ona görə də burada Azərbaycan eyni zamanda bu iki istiqamətdən istifadə edə bilər. Yalnız "Rosatom"la əməkdaşlığa bel bağlamaq mütləq deyil. Əlbəttə, əsas kimi Rusiyanın baza layihəsini götürmək olar, avadanlığı isə fransız şirkətləri təmin edə bilər". Karavayevin sözlərinə görə, burada, təbii ki, stansiyanın fiziki təhlükəsizliyi ilə də bağlı aspektlər var: "Yəni stansiyanın qorunması ilə bağlı xüsusi bölmələrin yaradılması da təbiidir. Əlbəttə, Azərbaycan stansiyanın yerləşdiyi rayonu hava hücumundan müdafiə sistemi səviyyəsində təchiz etmək imkanı qazanacaq. Bu isə iqtisadiyyat və təhlükəsizliyi inkişaf etdirmək üçün əlavə imkanlar açır".
Mütəxəssis işin maliyyə tərəfinə də toxunub: "Əlbəttə, bütün bunlar xərc tələb edir. Lakin başa düşmək lazımdır ki, strateji perspektivdə bütün xərclər kompensasiya ediləcək. Aydındır ki, hasil olunan qazı ixrac etmək mümkün ikən, onu ənənəvi energetikanın inkişafına yönəltməyə ehtiyac yoxdur. Eyni sözləri İES üçün mazut barədə də demək olar. Bundan əlavə, Azərbaycan perspektivdə elektrik enerjisini Gürcüstana və Türkiyənin şərq rayonlarına sata, həmçinin "Şimal-Cənub" nəqliyyat layihəsini elektriklə təmin edə bilər".
Belə bir stansiyanın Azərbaycana neçəyə başa gələcəyinə gəlincə o bildirib: "Qeyd etmək yerinə düşər ki, Azərbaycana Türkiyədə tikilən "Akkuyu" və İrandakı "Buşehr" kimi güclü AES-lər lazım deyil. Azərbaycan üçün orta güclü, 5-7 milyard avroya başa gələ biləcək stansiya kifayətdir". Karavayev xatırladıb ki, 80-ci illərdə Mingəçevirdə artıq AES tikmək istəyiblər: "Həmin stansiya "Çernobıl" AES tipli olmalı imiş. Lakin o vaxt Moskvada işləyən Heydər Əliyev buna qarşı çıxıb və tikintini ləğv etməyə nail olub. Onda layihəni tikiləcəyi yerin tektonik cəhətdən qeyri-sabit olması ilə bağlı tənqid edirdilər. Bundan əlavə, onun ekoloji etibarlılığı barədə bəzi mübahisələr var idi. Həmin dövr üçün çox güclü və obyektiv arqumentlər gətirilirdi". Ekspert həmçinin xatırladıb ki, həmin illərdə eyni səbəbdən Krımın Şelkino şəhərində də AES tikilməsindən imtina edilib. Onun sözlərinə görə, bu gün artıq həmin hadisələrdən 30-35 il keçib və həmin məsələlər həllini tapıb: "İndi 12 ballıq qısamüddətli seysmoloji təkanlara davam gətirən AES-lər tikilir. Fəlakət nümunələri də mövcuddur, lakin onlar istisnadır. AES-in risqləri onun gətirdiyi fayda ilə örtülür. Burada əsas məsələ bu layihədə və onun təhlükəsizliyində qənaət etməməkdir. Siz qənaət etməyib artıq öz effektivliyini göstərmiş texnologiyadan istifadə edirsizsə, ansısa qəzanın baş verməsindən etibarlı müdafiə olunacaqsız". A.Karavayevin fikrincə, Avropada mövcud olan AES-lərə baxmaq kifayətdir: "Onda görəcəksiz ki, stansiyaları kifayət qədər sıx məskunlaşma olan ərazilərdə tikirlər və heç bir qəza baş vermir. Qəzalar, əlbəttə ki, mümkündür. Lakin eyni sözləri aviareyslər haqqında da demək olar. Təyyarələr qəzaya uğramır? Uğrayır. Onda gəlin uçmayaq. Ona görə də hələlik "Azərbaycana AES lazımdır" tezisinin lehinə arqumentlər kifayət qədərdir". Digər ekspertlər də hesab edir ki, məsələnin dəyərləndirilməsi mümkündür. Ümumiyyətlə, Azərbaycanın dinamik inkişafı ölkədə perspektivdə AES inşasını istisna etmir. Çünki ölkənin enerjiyə tələbi getdikcə artır.
Nahid SALAYEV
