Azərbaycanın əsas müttəfiqi olan, xarici ticarətində önəmli yer tutan Türkiyədə milli valyutanın ucuzlaşması son günlərdə yenidən xüsusi diqqət mərkəzində yer alır. Proses Azərbaycanda da yaxından izlənir. Çünki qeyd olunduğu kimi, Türkiyə ölkəmizin əsas ticarət tərəfdaşları sırasında yer alır.
Baş verənləri şərh edən türk iqtisadçı-ekspert Taylan Böyükşahin bu il türk lirəsinin 20% ucuzlaşdığını vurğulayır. O, kreditlərin yüksək faiz dərəcələrinin də ölkə üçün problem yaratdığını qeyd edib: “Türkiyə iqtisadiyyatı üçün maliyyə mənbəyi çox önəmlidir. Lakin yüksək faizlər sərmayə qoyuluşunu çətinləşdirir, evlərin, maşınların satın alınması zəifləyir. Belə vəziyyət hökumətin qurduğu iqtisadi modelə uyğun deyil”. Onun sözlərinə görə, ölkədə işsizlik səviyyəsinin 10% olması, qiymət artımının 12,15%-ə, tədiyyə balansındakı kəsirin 57 milyard ABŞ dollarına çatması, xarici ticarətdəki mənfi saldonun artması iqtisadiyyata təzyiqini artıracaq: "Türkiyədə, xüsusilə inflyasiyanın sürətlə artması gözlənir".
ABŞ-ın investisiya bankı “Morgan Stanley” də Türkiyədə seçki sonrası dollar/lirə məzənnəsi üzrə ik proqnozunu açıqlayıb. Bankın gözləntilərinə əsasən, bu ilin son rübündə dollar lirəyə nisbətdə 5 lirədən yüksək olacaq. Bildirilir ki, 2018-ci ilin üçüncü rübündə 1 dollar 4,90 lirə təşkil edəcək. Dördüncü rübdə artıq dollar 5,05 lirə səviyyəsinə yüksələcək. İqtisadçı ekspert Natiq Cəfərli isə vurğulayır ki, Türkiyədə gedən proseslər, xüsusilə türk lirəsinin dəyərdən düşməsi süni proses deyil. Bunun həm iqtisadi, həm siyasi, həm də sosioloji səbəbləri var. O bildirib ki, hazırda Türkiyənin iki böyük problemi mövcuddur: “Birincisi, həm özəl sektorun, həm də dövlət qurumlarının böyük həcmdə xarici borcu var. Ümumi borc az qala yarım trilyon dollara yaxınlaşır. Borcun bu qədər yığılması, təbii ki, borca görə valyutanın xaricə çıxmasını sürətləndirir. Bu da türk lirəsinin dəyərdən düşməsinə səbəb olur. İkinci iqtisadi səbəb isə ticarət dövriyyəsində mənfi saldodur. Türkiyə nə qədər ixracatçı ölkə olsa da, ölkəyə idxal olunan məhsulların həcmi daha çoxdur. Hər ay təqribən 4-5 milyard dollarlıq mənfi saldo yaranır. Bu da ölkədən valyutanın daha çox axmasına səbəb olur”. Bütün bunlar da lirəyə təsir edir.
Yuxarıda qeyd olunduğu kimi, Türkiyə Azərbaycanın əsas ticarət tərəfdaşlarından biridir. Azərbaycanın qeyri-neft ixracatının 26 faizi Türkiyənin payına düşür. İdxalda da Türkiyənin payı çoxdur. Bu fonda hesab edilir ki, yaxın tezlikdə Türkiyədən idxal edilən məhsullarda müəyyən ucuzlaşmalar ola bilər. Eyni zamanda, iqtisadçıların fikrincə, Türkiyədəki bu vəziyyət Azərbaycanın ixracatına ciddi təsir etməyəcək. Çünki Azərbaycan Türkiyə bazarına daha çox müqayisəli üstünlüyə malik məhsullarını ixrac edir. Bu məhsulların bir qismi də qardaş ölkə vasitəsilə digər ölkələrə ixrac edilir. Ona görə də Azərbaycana güclü təsir gözlənilmir.
Digər tərəfdən, türk lirəsinin ucuzlaşması manat üçün hansısa ciddi təhdid də formalaşdırmır. Hesab edilir ki, ilin sonuna qədər manatın məzənnəsində ciddi dəyişiklik gözlənilmir. Yəni bu il dolların manata qarşı məzənnəsində kəskin bahalaşma və ya ucuzlaşma olmayacaq. Buna əsas səbəb odur ki, hökumət manatın kursunun sabit qalmasını istəyir. İndiki şəraitdə hökumət müdaxiləsi olmasa, manat əhəmiyyətli dərəcədə möhkəmlənə bilər. Bu isə qeyri-neft ixracına ziyandır. Dolların bahalaşması isə inflyasiya yaratdığından, hökumət bu pulun da manata nisbətdə sabit qalmasında maraqlıdır. Yəni qonşu ölkələrdə cərəyan edən proseslər manat üçün hansısa təhdid yaratmır. Digər tərəfdən, valyuta ehtyiatlarının həcmində artım da manat üçün əlavə təminat formalaşdırır. Bu arada qeyd edək ki, Mərkəzi Bankın sərəncamında olan rəsmi valyuta ehtiyatlarının həcmi açıqlanıb. Valyuta ehtiyatları 2018-ci il iyulun 1-nə 5 milyard 512,7 milyon dollar təşkil edib. Bu da ötən ilin müvafiq dövrü ilə müqayisədə 548,6 milyon dollar və ya 11,1% çoxdur. May ayı ilə müqayisədə isə iyunda Mərkəzi Bankın valyuta ehtiyatları 41,3 milyon dollar və ya 0,75% artıb.
Dövlət Neft Fondunun da ehtyiatları artır. Təkcə 2018-ci ilin yanvar-may aylarında Dövlət Neft Fondunun gəlirləri 3 milyard 785 milyon dollar təşkil edib. Qurumun ümumi aktivləri 39 milyard dollara yaxınlaşır. Bu da ilin əvvəlinə nisbətən 6% çoxdur. Aktivlərin artımı fondun büdcə gəlirləri, o cümlədən vəsaitlərin idarə edilməsindən əldə edilən gəlirlər və investisiya portfelinin tərkibindəki xarici valyutaların məzənnəsinin dəyişməsindən yaranmış fərq hesabına təmin edilib. Bütün bunlar manat üçün daha əlverişli vəziyyət yaranmasına rəvac verir.
Nahid SALAYEV
