ABŞ və İran arasında getdikcə kəskinləşən münasibətlər dünya neft bazarına da təsir edərək “qara qızıl”ın qiymətini artırmaqda davam edir. Hadisələrin gedişi isə qiymətlərin əslində daha böyük sürətlə yüksəlməsini də istisna etmir.
Qeyd edək ki, ABŞ müttəfiq ölkələrdən İrandan neft idxalını cari il noyabrın 4-dək azaltmağı tələb edib. ABŞ Dövlət Departamenti bəyan edib ki, noyabrın 4-də ABŞ-ın İrana qarşı sanksiyalarının ilk hissəsi tətbiq olunacaq. Dövlət Departamentinin adının çəkilməsini istəməyən nümayəndəsi bildirib ki, bu tələbə əməl etməyən ölkələr ABŞ-ın İrana qarşı sanksiyaları ilə üzləşəcək. O da məlum olub ki, tələb Çin, Hindistan, eləcə də Türkiyə kimi İrandan neft idxal edən ölkələrə aiddir.
İranda ən böyük neft müştərisi olan və gündəlik 600 min barrel neft idxal edən Çinin tələbə əməl etməyəcəyi artıq bəllidir. 450 min barrel ilə İranı ikinci müştərisi olan Hindistan artıq Tehranla əməkdaşlığı dayandırmağı düşünür. 250 min barrellə İranı üçüncü böyük alıcısı olan Cənubi Koreya da eyni addım atacağını bildirir. 200 min barrellə Türkiyə ardıcıl olaraq İranın ən böyük dördüncü neft müştərisidir. Ankara da Çin kimi İranla neft ticarətini davam etdirəcəyini bəyan edir. Burada maraqlı olan məsələ İtaliya (gündəlik 180 min barrel), Fransa (110 min barrel), Yunanıstan (100 min barrel) və İspaniyanın (70 min barrel) İrandan neft idxal edib-etməyəcəyidir. Bu Avropa ölkələrinin, eləcə də Hindistan və Cənubi Koreyanın İrandan neft idxalını dayandırması qiymətlərin tezliklə 100 dollarlıq həddə qalxmasına gətirib çıxaracaq. Amma hadisələrin sonrakı gedişi neftin qiymətini daha sürətlə artırımaq iqtidarındadır. Söhbət İranın atmağa hazırlaşdığı addımlardan gedir. İran prezidenti Həsən Ruhani bəyan edib ki, ABŞ öz müttəfiqlərinə təzyiq edərək Tehrandan xam neft almamağı tələb edərsə, o zaman regionda neft ixracına ciddi maneə və təhdidlər yarana bilər: “Amerikalılar iddia edirlər ki, İranın neft ixracatını tamamilə dayandırmaq istəyirlər. Lakin onlar bu bəyanatın anlamını dərk etmirlər. Çünki region nefti ixrac olunduğu halda, İran neftinin ixrac olunmaması üçün bu bəyanatın heç bir əhəmiyyəti yoxdur. Siz amerikalılar bacarırsınızsa bunu edin və nə ilə nəticələnəcəyini görün”. Ruhani bu sözlərilə İranın Hörmüz boğazını bağlayacağına eyham vurub. Bu isə ABŞ və onun körfəz müttəfiqləri üçün ciddi maneə və təhdiddir. Çünki Oman körfəzi ilə Fars körfəzi arasında yerləşən Hörmüz strateji əhəmiyyətli boğazdır. Bu boğaz neft ixrac edilən Fars körfəzindən açıq okeana yeganə dəniz çıxışıdır və dünyanın strateji cəhətdən ən mühüm nöqtələrindəndir. Dünya üzrə ixrac edilən neftin 20 faizi Hörmüz boğazı vasitəsilə daşınır. Boğaz, həmçinin, Körfəz ölkələrində hasil olunan neft və qazın ABŞ, Yaponiya və Avropa ölkələrinə çatdırılması üçün yeganə marşrut yoludur. Onun bağlanması halında neft qiymətlərinin hətta 150 dollarıq həddə çatacağı belə istisna olunmur. ABŞ-ın qabaqcıl investisiya banklarından olan “Goldman Sachs” da bunu istisna etmir.
Bu arada qeyd edək ki, İranın nüvə proqramı üzrə razılaşmanın iştirakçıları iyulun 6-da Vyanada görüşəcək. Görüşdə Rusiya, Çin, Fransa, Böyük Britaniya və Almaniya, həmçinin, Avropa İttifaqının təhlükəsizlik və xarici siyasət məsələləri üzrə ali komissarı Federika Moqerini və İranın Xarici İşlər Nazirliyinin başçısı Məhəmməd Cavad Zərif iştirak edəcək. Görüşə nüvə sazişinin iştirakçılarından olan ABŞ-ın nümayəndələri qatılmayacaq.
Xatırladaq ki, 2015-ci ildə İran və beynəlxalq vasitəçilər Tehranın nüvə probleminin nizama salınması haqqında sənədi imzalayıb. İştirakçılar Birgə hərtərəfli İş Planı qəbul edib. Sənədin icrası İrana qarşı tətbiq edilən iqtisadi və maliyyə sanksiyalarının ləğvini nəzərdə tuturdu. ABŞ prezidenti Donald Tramp isə sazişi dəfələrlə tənqid edib və “ABŞ tarixinin ən pis razılaşması” adlandırıb. Daha sonra Tramp ABŞ-ın razılaşmadan çıxışını elan edib və İrana qarşı sanksiyaların bərpasına dərhal başlamaq barədə göstəriş verib. İranın energetika, neft-kimya və maliyyə kimi kritik əhəmiyyətli sahələrinin sanksiyalar altına düşəcəyi bildirilir. Bərpa edilmiş sanksiyalara İranla ticarət aparan başqa ölkələr də məruz qalacaq.
Razılaşmanın digər iştirakçıları Trampın qərarını ittiham edərək təhlükəli nəticələrin ola biləcəyini bildiriblər. Federika Moqerini bildirib ki, Avropa üçlüyü - Fransa, Almaniya, Böyük Britaniya ABŞ-ın nüvə sazişi üzrə razılaşmadan çıxışına cavab olaraq İranla iqtisadi əlaqələrin möhkəmləndirilməsi proqramını hazırlamaq barədə razılaşıb. Söhbət, ilk növbədə, neft, neft və qaz məhsulları ilə ticarətin davam etdirilməsi, effektiv bank sazişləri, aviasiya, dəniz və yerüstü nəqliyyat növləri sahəsində İranla əlaqələrin davamı və ixracat kreditlərinin verilməsindən gedir. Praktik qərarların ən yaxın həftələr ərzində qəbulu planlaşdırılır. Öz növbəsində, Böyük Britaniya, Almaniya və Fransa sazişin bütün iştirakçılarını onu tamamilə yerinə yetirməyə davam etməyə çağırıblar. Amma İranın Xarici İşlər Nazirliyini başçısının müavini Abbas Arakçi bildirib ki, Tehran ən yaxın həftələrdə nüvə proqramı üzrə Birgə hərtərəfli İş Planından çıxa bilər: “İranın gözləmə sürəsi sona yaxınlaşdı və böyük ehtimal ki, İran ən yaxın həftələrdə nüvə proqramı üzrə Birgə hərtərəfli İş Planını tərk edəcək. Mən deyə bilmərəm ki, Avropa ilə danışıqların davam etdirilməsinin perspektivi aydındır və bu danışıqlar bizi sazişdə saxlaya bilər. Biz hamımız hələ gözləyirik və ümid edirik ki, Avropanın təklifi İranın sazişdən çıxmaması üçün münasib olacaq”. Abbas Arakçinin sözlərinə görə, Avropa iranlıları Birgə hərtərəfli İş Planına sadiq olduğuna inandırmaq üçün işləməlidir.
Tahir TAĞIYEV
