Son vəziyyətin təhlili regionların sosial-iqtisadi inkişafında bank sektorunun hələ də yaxından iştirak etmədiyini üzə çıxarır. Belə ki, bankların regionlarda verdiyi kreditlərin həm həcmi azdır, həm də faizləri yüksəkdir. Belə vəziyyətdə regionlarda feremerlərin köməyinə çatan yeganə tərəf qismində isə yenə hökumət çıxış edir.
Xüsusən də Sahibkarlığın İnkişafına Kömək Milli Fondu hesabına fermerlər ucuz və sərfəli kreditlər əldə edə bilir. Banklar isə prosesdə, demək olar ki, hansısa ciddi rol oynamır. Halbuki, qeyd edilən istiqamətdə aktiv fəaliyyət göstərmələri üçün banklara dəfələrlə çağrışlar edilib. Amma real vəziyyət hələ də fərqli mənzərəni üzə çıxarır.
Mərkəzi Bankın məlumatına əsasən, ölkədə fəaliyyət göstərən kredit təşkilatlarında, o cümlədən də banklarda kredit qoyuluşlarının həcmi 2018-ci ilin iyun ayının 1-nə 11 milyard 945 milyon 500,8 min manat təşkil edib. Kredit qoyuluşlarında Bakının payı yenə də yüksək olub. Belə ki, banklar paytaxt sakinlərinə 9 milyard 831 milyon 577,4 min manat kredit verib. Bu da hesabat dövrü ərzində verilən ümumi kreditlərin 82,3%-i deməkdir. İkinci yerdə Aran iqtisadi rayonu qərarlaşıb. Bu bölgədə 513 milyon 542,2 min manat kredit verilib. Bu da ümumi kredit qoyuluşunun 4,3%-nə bərabərdir. Sonrakı yerləri Abşeron və Gəncə-Qazax iqtisadi rayonları tutub. Bu rayonlarda kredit qoyuluşu müvafiq olaraq 467 milyon 967,6 min manat və 450 milyon 664,2 min manat təşkil edib. Kreditlər üzrə orta faiz dərəcəsinə gəlincə, ölkə üzrə orta faiz dərəcəsi 12% olub.
Kredit faizləri Aran və Lənkəran iqtisadi rayonlarında yüksək olub. Aran iqtisadi rayonunda kreditlərin orta faiz dərəcəsi 22,8% təşkil edib. Lənkəranda bu rəqəm 22% olub. Dağlıq Şirvan iqtisadi rayonu üzrə bankların orta kredit faizləri 21.4, Şəki-Zaqatala iqtisadi rayonu üzrə 21.7, Quba-Xaçmaz iqtisadi rayonu üzrə 20.6, Yuxarı Qarabağ iqtisadi rayonu üzrə 20.5, Gəncə-Qazax iqtisadi rayonu 18.9, Kəlbəcər-Laçın iqtisadi rayonu üzrə 15.7 faiz təşkil edib. Ölkədə ən aşağı faizlə kreditlər Bakı şəhərində qeydə alınıb. Paytaxtda orta kredit faizi 10,4% olub. İqtisadi rayonlar arasında Naxçıvanda orta faiz dərəcəsi aşağı - 8,6%-ə bərabər olub. Ən ucuz xarici valyuta kreditləri isə Bakının payına düşür - 8,8%.
Bu rəqəmlərdən də göründüyü kimi, kreditlərin əksər hissəsi Bakıya yönəldilir. Regionların bank kreditlərindən yararlanma səviyyəsi isə aşağıdır.
Bu arada diqqət çəkən daha bir məqam bəzi bankların regionlarakı filiallarını bağlamasıdır. Bir qayda olaraq, banklar öz filiallarını müştərilərin sayının daha çox və təklif olunan xidmətlərə tələbatın yüksək olduğu bölgələrdə açırdı. Kreditlərlə bağlı son dəyişiklikdən sonra isə vətəndaşların bu filiallara müraciətləri azalıb. Bu da, öz növbəsində, bankların gəlirlərinin azalmasına səbəb olub. Artıq həmin filialların saxlanması bank üçün əlavə xərcə çevrilib. Nəticədə banklar öz fəaliyyətində struktur dəyişikliyi həyata keçirməyə başlayıb. Regionlarda, xüsusən istehlak krediti götürmək çətinləşib. Maraqlıdır ki, bankların istehlak krediti paytaxtla müqayisədə regionlarda daha çox azalıb. Özü də faizlər yüksəlib. Mərkəzi Bankın buna qarşı qabaqlayıcı addımlar atması vacib sayılır. Xatırladaq ki, ölkədə həyata keçirilən pul-kredit siyasəti faiz dərəcələrinin səviyyəsinə təsir göstərən mühüm amillərdən biridir. Mərkəzi Bank əlində olan tənzimləmə alətləri sayılan uçot dərəcəsi, məcburi ehtiyat normaları və açıq bazar əməliyyatları vasitəsilə ölkədə pul kütləsinin həcminə, eyni zamanda həm də kommersiya banklarının kreditə olan tələbatlarının səviyyəsinə təsir göstərir. Ancaq bu təsir heç də həmişə səmərə vermir. Xüsusən də regionlarda bu sahədə qeyri-qənaətbəxş vəziyyət hökm sürür. Regionlarda girov mexanizmlərinin təkmil olmaması da prosesə mənfi təsir edir.
Hazırda regionlarda faizlərin yüksək olmasının əsas səbəblərindən biri də bölgələrin biznes kreditlərindən daha az faydalanması ilə bağlıdır. Belə ki, risqlərini sığortalamaq istəyən banklar nisbətən aşağı faizli biznes kreditlərini Bakıda təklif etməyə üstünlük verir. Bu isə bir tərəfdən bankların regionlarda real sektoru daha az dəstəkləməsinə, digər tərəfdən isə rayon sakinlərinin bahalı kreditlərdən istifadə etməsinə səbəb olur. Belə vəziyyətin qarşısının alınması üçün məsələyə inzibati müdaxilə artıq vacib şərt sayılır.
NAHİD
