Ölkə iqtisadiyyatının, xüsusən də qeyri-neft sektorunun inkiaşfında bank sektorunun mühüm rol oynaması danılmaz həqiqətdir. Lakin o da faktdır ki, Azərbaycanda banklar qeyd edilən səpkidə hələ də lazımi addımlar atmır. Əsas səbəb bank kreditlərinə çıxışın çətin olması, yüksək faiz dərəcələridir.
Qeyd edək ki, rəsmi səviyyədə də bankların kredit siyasətindən dəfələrlə narazılıq ifadə olunub. Hökumət banklar üçün bütün lazımi şərait yaratsa da, onların kredit siyasəti hələ də qeyri-məqbul həddədir. Xüsusən də faiz dərəcələrinin yüksək olması bankların təklif etdiyi kreditlərə əlçatanlığı xeyli azaldır.
Bu günlərdə məsələ ilə bağlı Mərkəzi Bankın sədri Elman Rüstəmov da açıqlama verərək bildirmişdi ki, bankların verdiyi kreditlərin yüksək olması makroiqtisadi səbəblərdən qaynaqlanmır: "Kreditlər üzrə faiz dərəcələrinin yüksək olmasının səbəblərini digər şərtlərdə axtarmaq lazımdır". Araşdırmalar göstərir ki, bu gün bankların əksəriyyəti ilk növbədə xarici valyutada olan kreditlərə 2-2,5 faiz dividend təklif edir. Bəzi banklarda dollarla olan depozitlərə təklif olunan dividend hətta 1 faiz ətrafındadır. Dividendlər üzrə aşağı faizlərin təklif olunmasına baxmayaraq, məhz həmin bankların kredit faizləri yüksək olaraq qalmaqdadır və onlar kifayət qədər yüksək faizlə kredit təklif edirlər. Orta hesabla 2 faizlə dollarla olan depozitləri cəlb edən banklar həmin vəsaiti təxminən 8-10 dəfə yüksək faizlə vətəndaşlara kredit formasında təklif edir. Nəticədə, bu da depozit faizləri ilə kredit faizləri arasında kəskin fərqin yaranmasına gətirib çıxarb. Bu gün depozit faizləri ilə kredit faizləri arasındakı fərq kifayət qədər böyükdür. Qeyd olunan fərqin böyük olması nəticə etibarı ilə həmin kreditlərdən həm vətəndaşın, həm də biznesin daha faydalı istifadə etməsinə imkan yaratmır. Eyni sözləri manat kreditləri barədə də demək olar. Manat kreditləri digər xarici valyutalara nisbətdə daha bahadır. Çünki əhali krediti əsasən manatla götürmək istəyir. Bu isə həmin kreditlərə tələbi artırır. Belə vəziyyətdə manat kreditlərinin faizi bəzən 40 faizlik həddi də keçir. Araşdırmalara görə, Azərbaycanda depozit portfeli kredit portfelinin təxminən 40 faizini təşkil edir. Bu da ondan xəbər verir ki, depozit portfeli kreditlərin verilməsində kifayət qədər böyük paya malikdir. O baxımdan bu gün depozit faizləri ilə kredit faizləri arasındakı fərqi iqtisadi baxımdan praktiki olaraq izah etmək mümkün deyil. İnkişaf etmiş ölkələrdə kredit faizləri aşağıdır və 3-5 faiz intervalında dəyişir. Depozitlər üzrə faizlər də aşağıdır – 1-2 faiz intervalında dəyişir. Amma buna rəğmən, kreditlə depozit faizləri arasında fərq böyük deyil. Bu mənada qeyd olunan məsələnin ölkəmizdə də tənzimlənməsi vacib sayılır. İqtisadçı-ekspert Natiq Cəfərli də bildirir ki, Mərkəzi Bank 3 il bundan öncə çox aşağı faiz dərəcəsi elan edəndə, yəni uçot dərəcəsi cəmi 3 faiz olanda belə, banklarda faiz dərəcələri çox yüksək olub. Onun sözlərinə görə, risq menecmenti kreditləri indiyədək geri qaytarılmayan kreditlərin həcmi kifayət qədər artdığına görə bahalaşdırıb: "Banklar öz gücləri hesabına problemli kredit məsələsini həll edə bilmir. Banklar məcbur olur ki, kredit faizlərini daha da yüksəldərək müştərilərdən qazanılan əlavə vəsait hesabına problemli kreditlərdə itirdiklərini bərpa etsin. Və yaxud da müəyyən bir hissəsini geri qaytarsınlar".
İqtisadçının fikrincə, risq menecmenti təkcə bankların üzərinə qoyulası məsələ deyil: "Dünyanın hər yerində təkcə depozitlərin yox, kreditlərin də sığortalanması məsələsi var. Azərbaycanda bu, demək olar ki, işləməyən mexanizmdir. Verilən kreditlərin heç bir sığortası olmur. Vətəndaş kreditlərin geri qaytarılmasında yaranan çətinliklərdən sığortalanmır. Banklar da bu sığorta hesabına geri qaytarılmayan kreditləri yenidən bərpa etmək imkanından məhrumdur. Ona görə də kreditlərin faiz dərəcəsi kifayət qədər yüksəkdir". Ekspertin qənaətincə, digər bir məsələ isə birbaşa Mərkəzi Bankdan asılıdır: "Xarici bankların birbaşa Azərbaycana çıxışı məhduddur. Bu da böyük problemdir və kreditlərin bahalaşmasına səbəb olur". Bütün bunlar bank sektorunda rəqabətin formalaşmasına, kredit faizlərinin düşməsinə imkan vermir. Eyni zamanda kommersiya banklarının mərkəzləşdirilmiş kredit resurslarına çıxış imkanları genişləndirilməlidir. Onu da qeyd edək ki, banklarda faiz dərəcəsinin yüksək olmasının səbəblərindən biri də yerli bankların beynəlxalq kredit reytinqinin yüksək olmaması ilə bağlıdır. Beynəlxaql kredit reytinqinin yüksək olmaması bankalara birbaşa kredit resurslarına müraciət etmək şəraitini yaratmır. Banklar adətən vasitəçilər tapmaqla kredit resursları əldə etməyə çalışır. Bu da fazilərin artımına təsir edir. Belə vəziyyətdə baş bank kommersiya banklarının beynəlxalq maliyyə qurumlarından daha aşağı faizli kreditlər cəlb etməsinə imkan və stimul yaratmalıdır.
NAHİD
